 |
| Tế bào ung thư ngủ đông: Vì sao cần "đánh thức" để điều trị? |
Tế bào ung thư ngủ đông là mối quan tâm của nhiều nghiên cứu mới, bởi nếu vẫn tiếp tục "ẩn mình", chúng có thể trở thành nguồn gây tái phát sau điều trị. Vì vậy, giới khoa học đang tìm cách làm các tế bào này lộ diện đúng thời điểm để tăng hiệu quả điều trị.
Ung thư hiện là nguyên nhân tử vong hàng đầu toàn cầu, với gần 10 triệu ca tử vong được ghi nhận trong năm 2024 (WHO). Phần lớn phác đồ điều trị – hóa trị, xạ trị – được thiết kế để tấn công những tế bào đang phân chia mạnh. Vấn đề nằm ở chỗ không phải tế bào ung thư nào cũng phân chia liên tục.
Một số tế bào có thể tạm ngừng hoạt động sau điều trị, không tăng sinh, không biểu hiện triệu chứng. Vì không hoạt động mạnh, chúng né được các phương pháp vốn chỉ nhắm vào tế bào đang phát triển. Đây chính là khoảng mù của y học hiện nay đối với nhóm tế bào ngủ đông. Nhiều người tưởng đã khỏi bệnh sau khi kết thúc điều trị, trong khi một phần tế bào vẫn còn tồn tại trong cơ thể ở trạng thái chờ.
Không phải ca bệnh nào cũng như vậy. Nhưng ở một số người, tế bào ung thư không biến mất hẳn. Nó chỉ đang chờ.
Một trong những yếu tố được xem là công tắc duy trì trạng thái này là thụ thể glucocorticoid, viết tắt GR – một loại thụ thể phản ứng với hormone căng thẳng của cơ thể. Khi công tắc này ở vị trí bật, tế bào ung thư có xu hướng giữ trạng thái nghỉ, hạn chế phân chia.
Vậy điều gì giữ trạng thái này ổn định trong suốt thời gian dài? Chính vì cơ chế đó được duy trì mà tế bào né được cả hóa trị lẫn xạ trị, bởi hai phương pháp này chỉ hiệu quả với tế bào đang phân chia. Muốn tác động đến nhóm tế bào ngủ đông, cần một cách làm gián đoạn cơ chế duy trì trạng thái này đúng lúc, đúng chỗ.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí PNAS năm 2026 đã thử nghiệm hướng đi này. Nhóm nghiên cứu sử dụng các phân tử gọi là photoPROTACs, có thể điều khiển bằng ánh sáng ở bước sóng cụ thể để làm thoái giáng thụ thể GR, tức tắt công tắc đúng thời điểm mong muốn. Thử nghiệm được thực hiện trên tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ, cho thấy khả năng đảo ngược trạng thái ngủ đông một cách có kiểm soát. Các thuốc ức chế GR truyền thống thường tác động lên toàn cơ thể. Công nghệ ánh sáng thì khác, nó chỉ tác động đúng vị trí cần thiết.
Đây vẫn là nghiên cứu ở giai đoạn tế bào, chưa bước sang thử nghiệm trên người.
Tế bào ung thư ngủ đông vẫn có thể tồn tại trong cơ thể sau khi điều trị kết thúc. Vì vậy, việc tái khám đúng mốc thời gian bác sĩ ung bướu chỉ định – thường theo chu kỳ 3, 6 hoặc 12 tháng tùy loại ung thư – không nên bị bỏ qua dù cơ thể đang cảm thấy hoàn toàn bình thường.
Vì tế bào ngủ đông né được các đợt hóa trị thông thường, các xét nghiệm theo dõi như chỉ số marker khối u hoặc chẩn đoán hình ảnh định kỳ có vai trò phát hiện sớm dấu hiệu tái hoạt động. Nên trao đổi cụ thể với bác sĩ điều trị về loại xét nghiệm phù hợp với từng loại ung thư đã mắc.
Công nghệ ánh sáng vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu tế bào. Trong lúc chờ, điều thực tế nhất là không bỏ qua những dấu hiệu bất thường kéo dài như đau mới xuất hiện, sụt cân không rõ nguyên nhân, hoặc mệt mỏi dai dẳng không cải thiện sau nghỉ ngơi.
Điều trị ung thư không chỉ là tiêu diệt tế bào bệnh, mà còn là tìm đúng thời điểm để phát hiện và xử lý những tế bào đang âm thầm tồn tại.
Lưu ý: Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
