Phát triển nông nghiệp đô thị: Mô hình quốc tế nào cho thực tiễn Việt Nam?

Việt Nam đang có tốc độ đô thị hóa nhanh, với tỷ lệ dân số đô thị dự kiến đạt trên 50% vào năm 2030, cùng với mỗi năm có thêm từ 1-1,3 triệu người chuyển vào các đô thị. Nhưng chất lượng sống tại đô thị đang ngày càng suy giảm khi nhiệt độ đô thị tăng cao, thiếu không gian xanh cho thư giãn…

TP. Hồ Chí Minh cũng đang đối mặt với việc mất đất nông nghiệp 20% trong thập kỷ qua, nhưng có nhu cầu 2.000 tấn rau củ mỗi ngày. Đây là tiềm năng lớn đối với nông nghiệp đô thị khi diện tích đất sản xuất chỉ chiếm 5%.

Đa dạng mô hình “vườn trong phố” tại nhiều quốc gia hiện đại

Nông nghiệp đô thị đã và đang trở thành một xu thế tất yếu. Không chỉ đơn thuần là sản xuất nông nghiệp trong lòng thành phố, nông nghiệp đô thị còn là cách để kiến tạo không gian xanh, nâng cao chất lượng sống, mở ra những giá trị kinh tế mới và tạo ra sự kết nối giữa con người - thiên nhiên - công nghệ.

Thông tin trên được ông Nguyễn Thành Lợi – Tổng Biên tập báo Kinh tế và Đô thị – chia sẻ tại hội thảo: “Nông nghiệp đô thị: Giải pháp phát triển không gian xanh” vừa diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh.

Ông Lợi đưa thí dụ Nhật Bản phát triển mô hình “nông trại trong nhà”, ứng dụng AI và IoT để canh tác trong điều kiện hoàn toàn kiểm soát. Hà Lan, quốc gia có diện tích nhỏ nhưng là cường quốc nông nghiệp, kết hợp nông nghiệp đô thị với công nghệ nhà kính, đưa sản xuất nông nghiệp nằm ngay trong lòng thành phố.

TS Trần Đình Lý – Phó Hiệu trưởng trường Đại học Nông Lâm.

Còn theo TS Trần Đình Lý – Phó Hiệu trưởng trường Đại học Nông Lâm – các đô thị tiên phong trên thế giới đã nâng nông nghiệp đô thị lên một tầm cao mới. Chẳng hạn, thành phố Seoul của Hàn Quốc phát triển hệ sinh thái "urban farming community" gắn với văn hóa - giáo dục - lối sống. Hay tại Milan (Ý) đã thể chế hóa nông nghiệp đô thị bằng "Food Policy", đưa nông nghiệp thành một phần của chiến lược phát triển thành phố.

“Các mô hình này cho thấy nông nghiệp đô thị không chỉ để sản xuất thực phẩm, mà còn là giải pháp môi trường, cảnh quan, giáo dục, văn hóa và sức khỏe cộng đồng”, ông Lý nhấn mạnh.

Cụ thể hơn, TS. Vũ Thị Quyền - Trưởng ngành Công nghệ sinh học, trường Đại học Văn Lang – cho biết tại Singapore với chiến lược "Vườn trong Phố": vườn ở bất kì nơi đâu, từ tường nhà tới mái (vườn trong phố, vườn tường, vườn mái). Sau hơn 15 năm thực hiện, diện tích cây xanh đã chiếm 50% diện tích toàn thành phố. Singapore triển khai mạng lưới kết nối công viên toàn diện (Park Connectors) kéo dài khoảng 360 km, tạo sự liên tục và thuận tiện cho cộng đồng tiếp cận không gian xanh. Bài học ở đây là tập trung vào quy hoạch dài hạn và đổi mới, tối ưu hóa diện tích đất, khuyến khích sự đa dạng, và ứng dụng giao thông xanh/kiến trúc xanh.

TS. Vũ Thị Quyền - Trưởng ngành Công nghệ sinh học, trường Đại học Văn Lang - trình bày tham luận tại hội thảo.

Tại Trung Quốc là mô hình "Thành phố bọt biển -Sponge City", cụ thể Thượng Hải đã chuyển đổi từ "thành phổ thiếu thốn màu xanh" thành "thành phố vườn cấp quốc gia". Quy hoạch sinh thái Thượng Hải đặt mục tiêu đạt 15 m2 đất cây xanh/người năm 2020 và tỷ lộ che phủ rừng 18%. Công trình xanh điển hình là Tháp Thượng Hải nổi tiếng với việc bố trí 24 khu vườn (không gian xanh chiếm 1/3 diện tích) nhằm làm mát tự nhiên và thông gió.

“Thành phố Bọt biển áp dụng nguyên tắc cảnh quan thẩm thấu, đảm bảo cỏ và đất đủ để nước tự nhiên thẩm thấu xuống thay vì chảy tràn trên bề mặt, giúp thu gom nước mưa và chống ngập”, TS Quyền nói.

Ở một góc nhìn khác, TS Nguyễn Hải An – Giám đốc Trung tâm công nghệ sinh học TP. Hồ Chí Minh - cũng cho rằng Do đó, việc triển khai hiệu quả đòi hỏi phải học hỏi từ các mô hình thành công trên thế giới.

Chẳng hạn, Singapore đã tích hợp quy hoạch đô thị từ sớm: quốc gia này đã thành công với mô hình "30 by 30" (tự cung 30% dinh dưỡng vào 2030), bằng cách tích hợp vertical farming vào quy hoạch từ 2019, thông qua các chính sách như: Urban Redevelopment Authority's Landscape Replacement Act (2025), yêu cầu các dự án phát triển mới phải dành ít nhất 15% không gian mái nhà và khu vực xanh cho urban farming. Theo đó, TP.Hồ Chí Minh cần cập nhật nông nghiệp đô thị vào Quy hoạch tổng thể 2021-2040, để dành không gian mái nhà và ban công cho urban farming, tránh tình trạng mất đất như ở Bangkok.

TS Nguyễn Hải An – Giám đốc Trung tâm công nghệ sinh học TP. Hồ Chí Minh.

Hỗ trợ chính phủ kết hợp đổi mới công nghệ: Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào trợ cấp nhà nước cho biotech trong nông nghiệp đô thị, với mức hỗ trợ lên đến 50% chi phí đầu tư cho các dự án GMO và precision agriculture. Đồng thời, cam kết ngân sách 100 tỷ USD cho đổi mới kỹ thuật số và sinh học. Bài học cho TP. Hồ Chí Minh, thành lập quỹ trợ câp tương tự cho các startup biotech địa phương, và cử đoàn tham gia các sự kiện chuyên giao công nghệ quốc tế.

Tham gia cộng đồng và giáo dục để vượt qua rào cản xã hội: Ở Bangkok, Thái Lan, dự án UA imaginaries đã thất bại ban đầu do lo ngại GMO (biến đổi gen), nhưng thành công sau khi tổ chức hội thảo cộng đồng, tăng chấp nhận 60%. Chương trình "Biotech for Every Home" của Thái Lan đã giúp giảm bất bình đẳng giới và thu nhập 20%. Bài học cho TP.HCM, triển khai chương trình "Biotech cho mọi nhà" tại các khu dân cư, kết hợp du lịch xanh để nâng cao nhận thức, tránh rủi ro xã hội.

Việt Nam: Nông nghiệp đô thị hầu như tự phát

Tại Việt Nam, ông Nguyễn Thành Lợi cho biết nhiều mô hình nông nghiệp đô thị đã xuất hiện và tạo sức lan tỏa tích cực: từ vườn trên mái, trồng rau thủy canh, khí canh đến các nông trại ứng dụng công nghệ cao trong khu dân cư.

Ông Nguyễn Thành Lợi – Tổng Biên tập báo Kinh tế và Đô thị.

Tại TP. Hồ Chí Minh, mô hình trang trại trên mái nhà, nông trại trong khu dân cư, các farm sản xuất rau thủy canh - khí canh ở các địa danh cũ như: quận 7, Thủ Đức, Bình Chánh hay Hóc Môn đã mang đến hình ảnh một đô thị hiện đại nhưng vẫn hài hòa với thiên nhiên.

Tại Hà Nội, với các vùng sản xuất nông nghiệp ven đô như: Đông Anh, Gia Lâm, Hoài Đức, cùng nhiều mô hình farm xanh hiện đại trong nội thành, đang cho thấy nỗ lực chuyển mình của một đô thị lớn nhằm giảm áp lực ô nhiễm và mở rộng không gian sống xanh.

Ở Đà Nẵng, các mô hình nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp kết hợp du lịch sinh thái ngày càng phát triển.

Tại đồng bằng sông Cửu Long, Cần Thơ với nhiều hợp tác xã, trang trại trồng rau an toàn, trồng sen - hoa - rau thủy canh bên trong khu dân cư, cũng đang trở thành điểm sáng của nông nghiệp đô thị khu vực phía Nam.

Tuy nhiên, trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, các thành phố lớn của Việt Nam như: TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng hay Cần Thơ đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức: diện tích đất trống giảm nhanh, không gian xanh bị thu hẹp, ô nhiễm môi trường gia tăng và tác động ngày càng rõ rệt của biến đổi khí hậu.

Những vấn đề này đòi hỏi các đô thị phải tìm kiếm một mô hình phát triển mới - một hướng đi hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường, giữa nhu cầu sống xanh của cư dân và thực tế quỹ đất ngày càng hạn chế.

Trong khi đó, ông Lợi cho rằng công nghệ cao chưa dễ tiếp cận, chi phí đầu tư còn lớn đối với nhiều hộ dân và hợp tác xã. Kết nối cung – cầu còn hạn chế, nhiều mô hình làm tốt nhưng chưa gắn được với thị trường ổn định. Hạ tầng đô thị chưa được thiết kế để tích hợp không gian nông nghiệp ngay từ đầu. Thiếu hệ sinh thái giữa nhà quản lý – nhà khoa học – doanh nghiệp – người dân, dẫn đến nhiều mô hình chưa bền vững.

Đề xuất hình thức canh tác đứng

Gợi ý về một số mô hình, TS Vũ Thị Quyền thông tin cụ thể là “Mái nhà xanh” (Green Roof) và “Tường xanh” (Green Wall). Đây là giải pháp thay thế được khuyến nghị đặc biệt tại các khu vực đô thị có mật độ xây dựng cao và thiếu quỹ đất trống. Các nghiên cứu đã chứng minh vai trò tích cực của mô hình mái nhà xanh trong việc giảm thiểu khí thải CO2.

Cụ thể, giảm lượng CO2 tương đương giao thông. Theo nghiên cứu của các nhà khoa học trường Đại học Michigan (Mỹ), nếu thay thế vật liệu mái nhà truyền thống bằng mái nhà xanh ở một vùng đô thị có diện tích tương đương thành phố Detroit (khoảng 01 triệu dân), kết quả đạt được sẽ tương đương với việc cắt giảm lượng CO2 do 10.000 chiếc xe tải hạng trung thải ra mỗi

Hấp thụ CO2: Các công bố quốc tế chứng minh các mái nhà xanh chính là những bễ hấp thụ khí CO2 cỡ nhỏ giúp con người "chống chọi" với biến đổi khí hậu. Ước tính cụ thể tại TP. HCM: mô hình Mái nhà xanh/vỉa hè thấm được ước tính hấp thụ khoảng 28kg CO2/m/năm. Mái nhà xanh tối đa hóa chất lượng không khí bằng cách lựa chọn các loại cây trồng phù hợp.

Khả năng điều hòa nhiệt độ và tiết kiệm năng lượng Giảm nhiệt độ: Mái nhà xanh kết hợp với cách nhiệt có thể làm giảm nhiệt độ và cung cấp sự mát mẻ (nếu có hệ thống tưới tiêu tốt).

Giảm tiêu thụ năng lượng: Các nghiên cứu về công trình xanh trên thế giới đồng thuận rằng các công trình xây dựng tiêu thụ khoảng 50% tổng năng lượng, và giải pháp trồng cây xanh trên mái/tường, đã được thử nghiệm ở nhiều quốc gia và mang lại kết quả khả quan trong việc giảm tiêu thụ năng lượng.

Khả năng quản lý nước và chống ngập: mô hình này đóng vai trò quan trọng trong việc giảm dòng chảy bề mặt, từ đó hỗ trợ chống ngập cục bộ. Mô hình mái nhà xanh và vỉa hè thấm mô phỏng tại khu dân cư phường 9, quận 5 cũ của TP. Hồ Chí Minh, cho thấy sự kết hợp 02 mô hình này giúp giảm tổng dòng chảy và trung bình dòng chảy vào tối đa so với hiện trạng không có cây xanh.

TS Quyền đề xuất cụ thể các giải pháp canh tác thẳng đứng (mái và tường) cho các khu vực lõi đô thị có mật độ xây dựng cao tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng:

Nguồn: TS Vũ Thị Quyền.

Tại TP. Hồ Chí Minh: Đối với các khu vực mật độ xây dựng cao (quận nội thành cũ): Giải pháp trông cây đứng có tán che (dọc đường giao thông, giải phân cách) va sư dụng giai pháp mái xanh và tường xanh trên các công trình rất cần được quan tâm.

Tại TP. Đà Nẵng: Các công trình kiến trúc khi xây dựng mới hoặc cải tạo chỉnh trang cần được khuyến khích áp dụng mô hình cây xanh trên mái, tường công trình.