Điện năng và tăng trưởng kinh tế: Chuyên gia cảnh báo rủi ro nếu chỉ nhìn vào GDP

Theo bà Mai Hạnh, tăng trưởng kinh tế không thể được hiểu một cách giản đơn là tăng trưởng GDP. Bên cạnh GDP, hệ thống tài khoản quốc gia còn cung cấp nhiều chỉ tiêu quan trọng khác như tổng thu nhập quốc dân (GNI), thu nhập quốc dân khả dụng (NDI), tiết kiệm và tích lũy tài sản – những chỉ tiêu phản ánh trực tiếp năng lực thu nhập, tích lũy và phúc lợi của nền kinh tế.

“GDP chỉ đo lường giá trị gia tăng được tạo ra trong phạm vi lãnh thổ, trong khi GNI phản ánh thu nhập thực tế mà các chủ thể trong nền kinh tế nhận được, bao gồm cả thu nhập từ và ra nước ngoài. Với những nền kinh tế có mức độ hội nhập cao, chênh lệch giữa GDP và GNI có thể rất đáng kể”, bà Mai Hạnh phân tích.

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh, Ban Hệ thống Tài khoản quốc gia (Cục Thống kê)

Theo đó, tăng trưởng GDP không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự gia tăng tương ứng về thu nhập quốc dân hay phúc lợi xã hội. Tương tự, các chỉ tiêu như NDI hay tiết kiệm cho thấy khả năng phân bổ nguồn lực cho tiêu dùng và tích lũy trong dài hạn. Một nền kinh tế có thể đạt tốc độ tăng GDP cao, nhưng nếu phần lớn giá trị gia tăng được dùng để bù đắp khấu hao, trả thu nhập ra nước ngoài hoặc phục vụ tiêu dùng ngắn hạn, thì năng lực tích lũy và mở rộng sản xuất vẫn bị hạn chế.

Từ góc độ năng lượng, bà Nguyễn Thị Mai Hạnh cho rằng việc sử dụng GDP làm biến đại diện duy nhất cho quy mô hoạt động kinh tế là chưa phù hợp. Điện năng gắn chặt với toàn bộ quá trình sản xuất và tích lũy vật chất, trong khi GDP chỉ phản ánh phần giá trị gia tăng cuối cùng. “Về mặt kế toán kinh tế, tiêu thụ điện có mối quan hệ trực tiếp với tổng sản lượng hơn là với GDP”, bà nhấn mạnh.

Chuyên gia này cảnh báo, trong bối cảnh nền kinh tế thay đổi cơ cấu sản xuất theo hướng gia tăng phân công lao động, mở rộng chuỗi cung ứng và phát triển các ngành trung gian, tổng sản lượng có thể tăng nhanh hơn GDP. Khi đó, nhu cầu điện tăng mạnh phản ánh sự mở rộng của hoạt động sản xuất trung gian, chứ không hẳn là sự suy giảm hiệu quả sử dụng điện như cách diễn giải phổ biến hiện nay.

Bà Mai Hạnh cho rằng, việc lạm dụng các chỉ báo tổng hợp như hệ số đàn hồi điện/GDP trong phân tích và truyền thông chính sách có thể dẫn đến những nhận định sai lệch. Chỉ số này không cho phép tách biệt rõ ràng giữa ba yếu tố then chốt: quy mô hoạt động sản xuất, cấu trúc ngành và chuỗi cung ứng, cũng như tiến bộ công nghệ và hiệu quả sử dụng năng lượng. Trong khi đó, ở các nền kinh tế đang phát triển, ba yếu tố này thường biến động đồng thời.

“Hệ quả đầu tiên là rủi ro sai lệch trong dự báo nhu cầu điện. Các mô hình dự báo dựa chủ yếu vào tăng trưởng GDP, nếu không điều chỉnh theo tổng sản lượng và cơ cấu ngành, có thể dẫn tới dư thừa công suất hoặc thiếu hụt nguồn cung điện, kéo theo chi phí kinh tế – xã hội rất lớn”, bà Mai Hạnh phân tích.

Không chỉ vậy, việc sử dụng hệ số đàn hồi điện/GDP như một thước đo hiệu quả năng lượng cũng tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến các chính sách can thiệp thiếu trọng tâm. Theo bà Mai Hạnh, nhiều biến động của chỉ số này bắt nguồn từ thay đổi cơ cấu sản xuất, song lại dễ bị quy kết cho yếu tố công nghệ hoặc hành vi tiêu dùng, từ đó làm sai lệch định hướng chính sách tiết kiệm năng lượng.

Từ thực tiễn đó, chuyên gia của Cục Thống kê cho rằng phân tích chính sách năng lượng cần có sự điều chỉnh căn bản về phương pháp. Thay vì đặt GDP ở vị trí trung tâm, khuôn khổ phân tích nên xuất phát từ tổng sản lượng và cầu cuối cùng, phù hợp với logic kế toán sản xuất và tiêu thụ năng lượng.

Trong khuôn khổ này, Bảng cân đối liên ngành (Input – Output) được xem là công cụ then chốt, cho phép liên kết nhu cầu điện của từng ngành với cấu trúc sản xuất của toàn bộ nền kinh tế. Việc tích hợp phân tích bảng cân đối liên ngành với hệ thống tài khoản quốc gia sẽ giúp nâng cao tính nhất quán giữa các mục tiêu kinh tế và năng lượng, đồng thời giảm thiểu nguy cơ mâu thuẫn trong hoạch định chính sách vĩ mô.

“Hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng đòi hỏi chấp nhận những khuôn khổ phân tích phức tạp hơn, nhưng phản ánh đúng bản chất kinh tế hơn. Nếu tiếp tục đơn giản hóa quá mức bằng các chỉ báo như điện/GDP, chúng ta có thể phải trả giá bằng những quyết định kém chính xác trong trung và dài hạn”, bà Nguyễn Thị Mai Hạnh nhấn mạnh.