Nền kinh tế Việt Nam với vị thế là công xưởng sản xuất và xuất khẩu nông sản, năng lượng hàng đầu khu vực từ lâu đã phải đối mặt với nghịch lý: Doanh nghiệp và nông dân nội địa luôn chịu thế yếu trước làn sóng biến động giá toàn cầu. Nguyên nhân cốt lõi là do chúng ta thiếu một lá chắn phòng hộ rủi ro đủ mạnh. Hệ thống pháp luật hiện hành mới chỉ dừng lại ở việc quy định khung sơ khai cho hoạt động mua bán qua Sở Giao dịch hàng hóa, trong khi các quy định điều chỉnh sâu lại nằm rải rác, chồng chéo ở Luật Thương mại, Luật Các tổ chức tín dụng, hay Luật Quản lý ngoại thương.
 |
| Chiều 28/5, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tú chủ trì Hội đồng thẩm định Hồ sơ chính sách dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. |
Sự xuất hiện của dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh tại hội đồng thẩm định lần này chính là câu trả lời cho bài toán cấp bách đó.
Bước tiến từ "vùng xám" ra chuẩn mực quốc tế
Báo cáo tại buổi thẩm định, Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) Trần Hữu Linh cho biết, đạo luật mới sẽ được cấu trúc xung quanh 5 nhóm chính sách lớn. Điểm đột phá đầu tiên là việc mở rộng phạm vi quản lý tổng thể, bao gồm cả giao dịch qua Sở Giao dịch hàng hóa (tập trung) và giao dịch phi tập trung (OTC), tạo cơ chế tất toán bằng tiền hoặc giao nhận hàng hóa thực tế minh bạch.
Thay vì gói gọn trong các hợp đồng truyền thống, dự thảo Luật sẽ bổ sung một loạt công cụ tài chính phái sinh theo chuẩn thông lệ quốc tế như hợp đồng tương lai (Futures), hợp đồng hoán đổi (Swaps), và hợp đồng chênh lệch (CFD). Sự đa dạng này sẽ thu hút một hệ sinh thái hoàn chỉnh tham gia thị trường, từ các tổ chức vận hành, trung gian tài chính hỗ trợ bảo lãnh, cho đến các nhà đầu tư chuyên nghiệp trực tiếp giao dịch.
Tư tư duy kiến tạo từ Sandbox: Một điểm sáng không thể không nhắc tới trong dự thảo của Bộ Công thương là đề xuất áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình Sở Giao dịch chuyên biệt, các sản phẩm tài chính và giải pháp công nghệ mới. Trong kỷ nguyên số 2026, việc mở cửa cho Sandbox chính là lời khẳng định về một tư duy quản lý không "vướng chân" công nghệ, cho phép thị trường thử nghiệm những công cụ quản trị rủi ro tiên tiến nhất một cách an toàn.
Kiến tạo hạ tầng thanh toán nội địa độc lập
Để giảm sự phụ thuộc vào các hạ tầng giao dịch và quản lý của nước ngoài, Bộ Công thương đề xuất một chiến lược then chốt: xây dựng mô hình hạ tầng đồng bộ, hiện đại với hạt nhân là Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập (CCP).
 |
| Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tú phát biểu tại cuộc họp. |
Hạ tầng này đóng vai trò như một "boong-ke" phòng thủ rủi ro cho toàn hệ thống tài chính nội địa. Khi đi vào vận hành, trung tâm sẽ trực tiếp chịu trách nhiệm quản lý dòng tiền ký quỹ, bảo mật tuyệt đối dữ liệu giao dịch và tối ưu hóa chi phí vận hành cho doanh nghiệp. Quan trọng hơn, cơ chế này giúp cơ quan quản lý chủ động giám sát, phát hiện sớm các rủi ro mang tính hệ thống trước khi chúng kịp lan rộng, thay vì phải phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ đặt tại nước ngoài như trước đây.
Góp ý tại buổi thẩm định, dưới lăng kính của một nhà nghiên cứu sâu, PGS. TS. Ngô Trí Long, nguyên Viện trưởng Nghiên cứu giá (Bộ Tài chính) đề xuất cơ quan soạn thảo cần lượng hóa sâu hơn nữa tác động về mặt chi phí, lợi ích cũng như các kịch bản rủi ro của chính sách. Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện cơ chế ký quỹ, đồng thời xây dựng một lộ trình mở cửa thị trường thận trọng, phù hợp với năng lực quản lý và điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Phát biểu kết luận, Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tú khẳng định, bên cạnh việc kết nối liên thông với các sàn phái sinh quốc tế, đạo luật này phải đặt trọng tâm vào việc xây dựng một thị trường mang tính đặc thù của Việt Nam. Thị trường phải phát huy tối đa lợi thế của các mặt hàng xuất khẩu chủ lực, trở thành bệ đỡ vững chắc giúp doanh nghiệp nội địa bảo vệ mình trước các cơn bão giá, hạn chế triệt để thảm cảnh "được mùa mất giá".
Hồ sơ dự thảo luật hiện đang được lệnh tiếp tục rà soát, bổ sung sâu các bài học thực tiễn quốc tế để sớm hoàn thiện, trình Quốc hội bấm nút thông qua trong thời gian tới.
