Luật Đường sắt (sửa đổi): Mở khóa tỷ USD cho giao thông đô thị

Cởi trói nguồn lực phát triển đường sắt đô thị

Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) được Quốc hội thảo luận ngày 27/5 đang đặt ra những thay đổi mang tính bước ngoặt nhằm gỡ điểm nghẽn cố hữu của ngành đường sắt, đặc biệt với các đô thị lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Nội dung trọng tâm trong dự thảo lần này là bổ sung cơ chế khuyến khích, cho phép huy động tối đa nguồn lực xã hội, đặc biệt từ khu vực tư nhân và chính quyền địa phương, tham gia vào đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt theo các mô hình hợp tác công - tư như BOT, BTO, BT, BLT...

Một điểm mới quan trọng là dự thảo cho phép các địa phương sử dụng ngân sách của mình để tham gia vào các hoạt động đền bù, tái định cư và đầu tư một số hạng mục trong các dự án đường sắt quốc gia. Điều này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ tình trạng phụ thuộc ngân sách Trung ương, đồng thời tạo dư địa linh hoạt để các đô thị có thể chủ động triển khai các tuyến đường sắt cần thiết cho nhu cầu phát triển.

Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) sẽ giúp huy động tối đa nguồn lực đầu tư hạ tầng đường sắt, gỡ điểm nghẽn về đầu tư đường sắt đô thị, giúp hiện thực hóa mục tiêu hoàn chỉnh mạng lưới đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM năm 2035. (Ảnh: Quochoi.vn)

Đặc biệt, Luật sửa đổi còn cho phép rút gọn thủ tục đầu tư thông qua việc chấp thuận thiết kế kỹ thuật tổng thể (thiết kế FEED) thay cho thiết kế cơ sở trong hồ sơ báo cáo khả thi. Đồng thời, trao quyền cho UBND cấp tỉnh được phép lập, thẩm định và quyết định đầu tư đối với các dự án đường sắt đô thị mà không cần phải trải qua thủ tục phê duyệt chủ trương đầu tư như trước. Đây được xem là đòn bẩy đột phá giúp các địa phương “đẩy nhanh tiến độ” hiện thực hóa mạng lưới đường sắt đô thị.

Việc sửa đổi luật cũng bổ sung cơ chế rõ ràng về vai trò, trách nhiệm của các bên trong xây dựng công trình đường sắt quốc gia, địa phương, đường sắt chuyên dùng cũng như hạ tầng đấu nối đa mục tiêu như cầu chung giữa đường sắt và đường bộ. Những quy định này nhằm tạo hành lang pháp lý minh bạch, hạn chế chồng chéo và thúc đẩy phối hợp hiệu quả trong quá trình triển khai các dự án trọng điểm.

Không chỉ giới hạn ở hai đô thị lớn, Luật sửa đổi còn mở ra cơ hội cho các tỉnh như Bình Dương, Thanh Hóa, Tây Ninh… triển khai hệ thống đường sắt vận tải hành khách và hàng hóa theo mô hình đường sắt thông thường, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội gắn với định hướng giao thông xanh, bền vững.

Kết nối đồng bộ, phân quyền rõ ràng cho địa phương

Một điểm nhấn quan trọng khác trong Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) là nội dung thể chế hóa cơ chế khai thác quỹ đất vùng phụ cận nhà ga – mô hình TOD (Transit Oriented Development) – để tạo nguồn lực tài chính tại chỗ cho các dự án đường sắt. Đây là một trong những chiến lược then chốt để giảm phụ thuộc vào vốn ngân sách, đồng thời gia tăng giá trị sử dụng đất quanh các điểm trung chuyển, hình thành các khu đô thị nén hiện đại và hiệu quả.

Cùng với đó, Chính phủ cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các tuyến đường sắt với nhau và với các loại hình vận tải khác như đường bộ, cảng biển, hàng không. Dự thảo yêu cầu quy hoạch các đầu mối giao thông lớn – đặc biệt là cảng biển và sân bay quốc tế – phải tích hợp đường sắt để phát huy thế mạnh vận tải hàng hóa, hành khách khối lượng lớn trên các chặng trung và dài.

Đặc biệt, Dự thảo cũng giao trách nhiệm cho các chủ đầu tư cảng biển, sân bay, cảng cạn phải dành quỹ đất và triển khai xây dựng kết nối đường sắt ngay trong quá trình đầu tư. Đây là bước đi cần thiết nhằm giải bài toán kết nối liên ngành, tăng hiệu quả khai thác đầu tư và giảm chi phí logistics – một điểm nghẽn dai dẳng của hạ tầng Việt Nam suốt nhiều năm qua.

Về mặt quản lý, Dự thảo đề xuất phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền địa phương, bao gồm quyền phê duyệt quy hoạch tuyến, ga đường sắt (trước đây thuộc Thủ tướng Chính phủ); quyền cấp phép xây dựng, gia hạn đường ngang đối với tuyến địa phương; cấp giấy phép đăng ký phương tiện giao thông đường sắt, giấy phép lái tàu… Quyền ban hành quy định về niên hạn sử dụng phương tiện cũng được chuyển từ Chính phủ sang Bộ trưởng Bộ Xây dựng.

Những động thái này cho thấy quyết tâm cải cách thực chất của cơ quan soạn thảo, nhằm đơn giản hóa bộ máy, rút ngắn thời gian phê duyệt dự án và thúc đẩy hiệu lực thực thi ở cấp địa phương – nơi trực tiếp quản lý và vận hành hạ tầng giao thông trong thực tế.

Dự thảo Luật Đường sắt (sửa đổi) không chỉ hướng tới mục tiêu hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn mở ra một giai đoạn phát triển mới của ngành đường sắt Việt Nam. Với các nội dung cải cách toàn diện về nguồn lực, thủ tục, kết nối hạ tầng và cơ chế phân quyền, dự luật này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các nút thắt kéo dài hàng thập kỷ, đồng thời tạo đà cho sự bứt phá của mạng lưới đường sắt đô thị – yếu tố không thể thiếu trong tiến trình hiện đại hóa giao thông và đô thị hóa bền vững.