 |
| Luật an toàn thực phẩm sửa đổi thế nào để chặn thực phẩm bẩn từ gốc |
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Bộ Y tế xây dựng theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng và tăng truy xuất nguồn gốc. Câu hỏi đặt ra là vì sao đã có luật mà ngộ độc thực phẩm vẫn xảy ra đều đặn, và lần sửa đổi này thực chất nhắm vào việc chặn thực phẩm bẩn từ gốc thay vì chỉ xử lý ở khâu bán cuối cùng.
Theo báo cáo của Bộ Y tế, 11 tháng năm 2025 cả nước ghi nhận 74 vụ ngộ độc thực phẩm, 1.588 người mắc, 19 ca tử vong. Phần lớn liên quan đến bếp ăn tập thể và cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ. Con số không nhỏ.
Cùng thời gian đó, hơn 252.669 cơ sở bị thanh tra. 14.107 cơ sở vi phạm, tỷ lệ 5,58%. Hơn 3.100 cơ sở bị xử phạt hành chính, tổng tiền phạt khoảng 17,6 tỷ đồng. Hệ thống thanh tra không đứng yên. Nhưng vi phạm vẫn lặp lại.
Nhiều người vẫn nghĩ an toàn thực phẩm chỉ đơn giản là chọn quán ăn uy tín, hoặc "ăn chín uống sôi" là đủ. Thực tế phức tạp hơn nhiều. Nguy cơ có thể phát sinh từ khâu nhập nguyên liệu, từ khâu vận chuyển, từ khâu bảo quản, rất lâu trước khi món ăn xuất hiện trên bàn. Luật hiện hành vốn được xây dựng để bảo vệ người tiêu dùng. Vậy vì sao vẫn chưa đủ sức chặn thực phẩm bẩn từ gốc?
Câu trả lời nằm ở cách luật hiện hành được thiết kế, chứ không hẳn ở việc thực thi lỏng lẻo.
Thứ nhất, trách nhiệm giám sát an toàn thực phẩm hiện trải qua nhiều bộ ngành khác nhau tùy loại sản phẩm. Một mặt hàng đi từ nguyên liệu đến thành phẩm có thể đổi tay quản lý nhiều lần. Việc kiểm soát xuyên suốt vì thế bị đứt đoạn.
Thứ hai, phần lớn nguồn lực hiện dồn cho tiền kiểm (kiểm tra hồ sơ, cấp phép trước khi sản phẩm được lưu hành), trong khi hậu kiểm (giám sát thực địa sau khi sản phẩm đã ra thị trường) còn khá mỏng. Giấy tờ có thể hợp lệ. Thực tế sản xuất lại là chuyện khác. Khoảng trống này lộ rõ nhất ở khâu sản xuất, chế biến nhỏ lẻ – nơi tiền kiểm khó với tới.
Thứ ba, luật hiện hành áp cách quản lý gần như đồng đều cho mọi loại thực phẩm, thay vì tập trung nguồn lực vào nhóm nguy cơ cao như thực phẩm tươi sống, bếp ăn tập thể, thức ăn đường phố. Nguồn lực thanh tra vốn có hạn, dàn trải đều thì khó sâu ở bất kỳ đâu.
Có thể hình dung như một tấm lưới đánh cá chỉ giăng ở khúc sông cuối. Cá bẩn vẫn lọt qua từ đầu nguồn, nếu các khúc sông phía trên bị bỏ ngỏ. Kiểm soát ở khâu bán lẻ, dù chặt đến đâu, cũng chỉ là tấm lưới cuối dòng. Bộ Y tế, cùng khuyến nghị của WHO và FAO, đều nhấn mạnh hướng quản lý theo chuỗi cung ứng và theo mức độ nguy cơ – tức giăng lưới ngay từ đầu nguồn, không chờ đến khúc sông cuối.
Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được xây dựng để đáp lại từng khoảng trống đã nêu ở trên.
Với cơ chế phân tán, hướng sửa đổi là xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất toàn quốc, để một mặt hàng được theo dõi xuyên suốt từ nguyên liệu đến bàn ăn, không đứt đoạn theo bộ ngành quản lý.
Với tình trạng tiền kiểm nặng giấy tờ, trọng tâm được chuyển sang hậu kiểm – tăng thanh tra, kiểm tra thực địa tại cơ sở sản xuất, chế biến, thay vì chỉ dừng ở việc rà soát hồ sơ trước khi lưu hành.
Với việc thiếu phân loại theo nguy cơ, dự thảo hướng tới phân loại thực phẩm theo mức độ rủi ro, siết riêng nhóm thức ăn đường phố và thực phẩm bán qua sàn thương mại điện tử – hai kênh tiêu thụ phổ biến nhưng khó kiểm soát nhất hiện nay.
Tấm lưới, nếu sửa đổi đi đúng hướng, sẽ không chỉ giăng ở khúc sông cuối mà phủ cả dòng sông.
Về phía người tiêu dùng, có hai việc cụ thể có thể bắt đầu ngay. Một là dành khoảng 15 phút mỗi tuần tra cứu danh sách cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm do Cục An toàn thực phẩm hoặc Sở Y tế địa phương công bố, trước khi chọn nơi mua thực phẩm hoặc đặt suất ăn tập thể. Hai là ưu tiên thực phẩm có mã truy xuất nguồn gốc (thông tin về nguồn gốc, đường đi của sản phẩm), thử quét mã bằng điện thoại ít nhất một lần để tập quen với việc kiểm tra nguồn gốc thay vì chỉ nhìn bao bì.
An toàn thực phẩm không chỉ nằm ở tay nhà quản lý mà còn ở từng lựa chọn nơi ăn uống hằng ngày của mỗi người. Khi luật đi theo hướng quản lý cả chuỗi, nỗi lo "ăn gì cũng sợ" có thể vơi đi, nếu mỗi người cũng chủ động trang bị thêm một chút hiểu biết để chọn lựa.
