Iran muốn giữ quyền thu phí bảo hiểm đối với tàu đi qua eo biển Hormuz

Iran tuyên bố bảo lưu quyền áp phí bảo hiểm đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, động thái có thể làm dấy lên lo ngại về một cơ chế kiểm soát mới tại tuyến hàng hải giữ vai trò sống còn đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo một tài liệu được lưu hành trong giới điều hành ngành vận tải biển và được Financial Times xem xét và công bố ngày 19/6, Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) của Iran yêu cầu “tất cả tàu thuyền phải có chính sách bảo hiểm hợp lệ được PGSA phê duyệt”.

Tài liệu cho biết bảo hiểm hiện được cung cấp “miễn phí”, song PGSA - cơ quan chính phủ được thành lập hồi tháng 5 - “bảo lưu quyền áp dụng phí bảo hiểm trong tương lai”, với mức phí do công ty bảo hiểm liên quan quyết định.

Kể từ khi xung đột với Mỹ và Israel diễn ra, Iran liên tục ra yêu sách về eo biển Hormuz, trong đó có việc áp dụng thu phí tại tuyến đường biển quan trọng này

Theo thỏa thuận hòa bình tạm thời giữa Mỹ và Iran, Tehran đồng ý cho phép hoạt động đi lại qua tuyến đường thủy này trở lại mức trước chiến tranh và không thu phí sử dụng trong vòng 60 ngày. Eo biển Hormuz trước đây là nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới.

Việc Iran để ngỏ khả năng áp phí bảo hiểm làm gia tăng lo ngại trong ngành vận tải biển rằng Tehran đang tìm cách thiết lập một cơ chế quản lý mới đối với eo biển Hormuz, qua đó buộc tàu thuyền phải trả phí để được lưu thông. Giới quan sát cho rằng động thái này có thể đặt ra vấn đề pháp lý liên quan đến quyền tự do hàng hải trên vùng biển quốc tế.

Một quan chức Iran giấu tên nói rằng nội dung bản ghi nhớ “rất rõ ràng”: trong vòng 60 ngày kể từ khi bản ghi nhớ có hiệu lực, tàu thuyền được đi lại mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Sau thời hạn này, theo quan chức trên, Iran và Oman sẽ thống nhất một cơ chế mới, “có thể bao gồm các khoản phí liên quan đến việc cung cấp dịch vụ và bảo đảm an toàn đi lại”.

Vị quan chức cho biết các chi tiết vẫn cần được Iran và Oman hoàn thiện, đồng thời nhấn mạnh văn bản nêu rõ quá trình này sẽ được thực hiện sau khi tham vấn các quốc gia trong khu vực.

Oman, quốc gia có vùng lãnh hải nằm ở phía tây eo biển Hormuz, trước đây tuyên bố sẽ không thu phí. Tuy nhiên, một người am hiểu vấn đề cho biết nước này đang xem xét “các khoản phí hợp pháp” đối với một số dịch vụ, gồm giảm thiểu tác động môi trường, hoa tiêu, an ninh và quản lý hàng hải nâng cao.

Theo hai nguồn tin thân cận với tình hình, lực lượng Iran ngày 19/6 đã bắn cảnh cáo các tàu thuyền tại khu vực eo biển.

Các nguồn tin cho biết Tehran đã phát thông điệp qua radio tới tàu thuyền, nêu rằng việc Israel rút quân khỏi Lebanon, dỡ bỏ hoàn toàn phong tỏa hải quân và sự rời đi của lực lượng Mỹ là những điều kiện cốt lõi trong thỏa thuận giữa Iran và Mỹ. Theo thông điệp này, eo biển Hormuz sẽ tiếp tục bị đóng cho tới khi các điều kiện trên được đáp ứng. “Tất cả tàu thuyền được lệnh tránh tiếp cận eo biển Hormuz vì sự an toàn và an ninh của chính mình. Bất kỳ tàu thuyền nào phớt lờ lệnh này sẽ bị nhắm mục tiêu”, thông điệp nêu.

Trước đó, Tehran từng tuyên bố sẽ thu 2 triệu USD bằng tiền điện tử đối với mỗi tàu đi qua eo biển. Cả Iran và Mỹ đều không phải là thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Theo các điều khoản của thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran, Tehran dự kiến tổ chức đàm phán với Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác nhằm xác định cơ chế quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai tại eo biển. Thỏa thuận nêu rõ kết quả đàm phán phải “phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và chủ quyền của các quốc gia ven biển”.

Vấn đề quyền kiểm soát eo biển Hormuz của Iran đã trở thành một trong những điểm gây tranh cãi nhất trong các cuộc đàm phán, bên cạnh căng thẳng liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran và xung đột giữa Israel với Hezbollah tại Lebanon.

Kể từ khi được thành lập, PGSA đã bị Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt. Điều này khiến các nhà khai thác tàu gặp khó khăn trong việc xác định thời điểm nào có thể đi qua eo biển Hormuz một cách an toàn.

Tài liệu của PGSA cũng quy định tuyến đường mà tàu thuyền nên sử dụng khi đi qua eo biển, đồng thời cung cấp tọa độ cho một luồng vận tải gần bờ biển Iran.

Nhiều chủ tàu vẫn dè dặt với các tuyến vận tải khác ngoài tuyến do Iran vạch ra, hoặc tuyến dọc bờ biển Oman mà một số tàu từng sử dụng trong thời gian xung đột, do lo ngại nguy cơ thủy lôi ở giữa tuyến đường thủy.

Dù có nhiều tàu rời khỏi Vịnh Ba Tư trong ngày thứ Năm, lưu lượng giao thông sáng thứ Sáu vẫn khá trầm lắng, trong bối cảnh thỏa thuận mới nhất giữa Mỹ và Iran tiếp tục chịu sức ép từ các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon.

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho biết đang thúc đẩy việc mở một hành lang nhân đạo để đưa các thủy thủ ra khỏi Vịnh Ba Tư, trong đó có những người đã mắc kẹt hơn 100 ngày. Tổng thư ký IMO Arsenio Dominguez nói tổ chức này cũng đang tìm kiếm các bảo đảm an ninh cần thiết, nhằm bảo đảm các chuyến đi không gặp nguy hiểm, bao gồm cả nguy cơ thủy lôi.