Iran có thể được trao quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz

Một đề xuất thỏa thuận giữa Iran và Oman, nhằm góp phần chấm dứt cuộc xung đột kéo dài 5 tháng giữa Iran và Mỹ, được cho là sẽ trao cho Tehran quyền kiểm soát các tàu đi vào Vùng Vịnh qua eo biển Hormuz. Reuters - dẫn lời một nguồn tin cấp cao của Iran và hai quan chức khu vực - nhận định đây có thể là một trong những nhượng bộ đáng kể nhất dành cho Tehran từ trước đến nay.

Iran có thể được trao quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz

Phía Mỹ hiện chưa đưa ra bình luận về đề xuất này. Dù Tổng thống Donald Trump cho rằng một thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz có thể sớm được ký kết, các quan chức Mỹ nhiều lần nhấn mạnh Washington sẽ không chấp nhận việc Iran kiểm soát quyền tiếp cận tuyến hàng hải có ý nghĩa then chốt đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Nếu được thông qua, thỏa thuận cho phép Iran kiểm soát hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz sẽ đánh dấu sự thay đổi lớn trong cán cân quyền lực khu vực theo hướng có lợi cho Tehran, sau cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động hồi tháng 2. Trước khi xung đột bùng phát, tuyến hàng hải này được mở tự do cho mọi tàu thuyền và không áp dụng bất kỳ khoản phí nào.

Trong khuôn khổ các nỗ lực ngoại giao rộng hơn tại khu vực, Iran và Oman đã tiến hành đàm phán song phương về cơ chế quản lý eo biển, nơi hai nước lần lượt kiểm soát các luồng hàng hải phía bắc và phía nam. Tehran cho biết các cuộc trao đổi đạt “tiến triển đáng kể” và khẳng định cả chiều tàu vào lẫn tàu ra đều sẽ đi qua vùng biển của Iran.

Cùng lúc, theo năm nguồn tin, Iran đã cảnh báo các quốc gia vùng Vịnh rằng bất kỳ cuộc tấn công mới nào của Mỹ nhằm vào lãnh thổ nước này cũng sẽ kéo theo hành động đáp trả vào các cơ sở hạ tầng năng lượng trọng yếu trong khu vực. Động thái này được đánh giá là nhằm gia tăng cái giá đối với lựa chọn quân sự của Washington thông qua sức ép lên các đồng minh khu vực thân cận của Mỹ.

Một nguồn tin vùng Vịnh cho biết thông điệp cảnh báo của Iran là rõ ràng: nếu Mỹ nhắm mục tiêu vào hạ tầng của Iran, Tehran sẽ đáp trả bằng cách tấn công các cơ sở năng lượng vùng Vịnh và những mục tiêu khác trong khu vực.

Thời gian qua, Iran đã sử dụng tên lửa và thiết bị bay không người lái để đáp trả các đồng minh của Washington trong khu vực, đồng thời nhắm vào các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz mà không có sự cho phép của Tehran.

Liên quan triển vọng đạt thỏa thuận giữa Iran và Oman, các nguồn tin khu vực và Iran trao đổi với Reuters cho rằng vẫn còn nhiều vấn đề quan trọng chưa được giải quyết. Các nguồn tin này cũng tỏ ra thận trọng trước nhận định của Tổng thống Trump rằng một thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz sắp được công bố.

Một nguồn tin khu vực cho biết các bên đã chấp nhận một mức độ kiểm soát nhất định đối với eo biển Hormuz. Nguồn tin khu vực khác cho rằng vẫn cần làm rõ khái niệm “kiểm soát”, trong khi các nhà đàm phán vùng Vịnh nhấn mạnh yêu cầu các nước trong khu vực tham gia giám sát hoạt động kiểm tra tàu thuyền và mọi khoản phí, nếu có, phải dựa trên cơ sở tự nguyện.

Theo một quan chức cấp cao của Iran, Tehran đang đề xuất mức phí tương đương 5-7% giá trị hàng hóa đối với các tàu sử dụng eo biển. Oman được cho là đang thảo luận mức phí khoảng 3%, trong khi Washington không muốn áp dụng bất kỳ khoản phí nào.

Nguồn tin cấp cao của Iran cho biết văn bản thỏa thuận đang được đặt lên bàn đàm phán dự kiến trao cho Tehran quyền kiểm soát các tàu đi vào Vùng Vịnh qua eo biển Hormuz. Một trong những điểm còn bất đồng là vai trò của Iran đối với các tàu di chuyển theo chiều ngược lại.

Trả lời hãng thông tấn quốc gia IRNA, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho biết thỏa thuận được thiết kế theo hướng các tàu thương mại sẽ đi qua vùng biển thuộc lãnh thổ Iran ở cả hai chiều vào và ra. Ông cũng cho hay các cuộc đàm phán với Oman đã đạt được những hiểu biết cơ bản và tiến trình này đang tiến gần tới giai đoạn hoàn tất.

Ông Gharibabadi cho biết thêm Iran đã nhận được thông điệp từ Mỹ, trong đó Washington thể hiện sự sẵn sàng quay trở lại các cam kết theo bản ghi nhớ ký với Tehran hồi giữa tháng 6, văn kiện quy định việc chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự. Theo quan chức Iran, đây là điều kiện để mở lại eo biển Hormuz, dù trong những ngày gần đây không có cuộc đàm phán trực tiếp nào với Mỹ.

Tổng thống Trump, người từng tuyên bố khi cuộc chiến bắt đầu rằng xung đột sẽ kết thúc bằng sự “đầu hàng vô điều kiện” của Iran và Washington sẽ chấp thuận lựa chọn lãnh đạo mới của nước này, hiện chịu sức ép tìm lối thoát khỏi cuộc chiến. Theo các khảo sát, cử tri Mỹ phản đối cuộc xung đột với tỷ lệ hai trên một trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Nhiều tháng triển khai sức ép quân sự của Mỹ, trong đó có chiến dịch không kích kéo dài hai tuần hồi tháng 7, vẫn chưa phá vỡ được vị thế kiểm soát của Iran tại eo biển Hormuz. Các chỉ huy quân đội Mỹ được cho là đã báo cáo với ông Trump trong tháng 7 rằng kho dự trữ một số loại đạn dược đang suy giảm. Trước đó, Reuters cho biết quân đội Mỹ gần như đã sử dụng hết số tên lửa tầm xa chính xác chủ lực.

Giá dầu thô đã giảm mạnh trong hai ngày qua sau khi ông Trump hủy các cuộc đàm phán, đồng thời cáo buộc Iran tiến hành tấn công và viện dẫn những nỗ lực đối thoại mà ông cho rằng có thể giúp chấm dứt xung đột.

Trong phiên giao dịch ngày 5/8, giá dầu tiếp tục giảm nhẹ, dù đà giảm bị hạn chế bởi lệnh cấm vận hàng hải do lực lượng Houthi ở Yemen, nhóm được Iran hậu thuẫn, áp đặt đối với các cảng và tàu thuyền của Arab Saudi. Diễn biến này làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động vận tải trên Biển Đỏ.

Cùng ngày, lực lượng Houthi tuyên bố đã phóng tên lửa nhằm vào một tàu chở dầu của Arab Saudi ngoài khơi thành phố cảng Yanbu trên Biển Đỏ, đồng thời tiến hành một vụ tấn công tên lửa khác nhằm vào một tàu chở dầu của Saudi Arabia ở Vịnh Aden. Phía Arab Saudi hiện chưa xác nhận các vụ việc này.