GS.TS Trần Thọ Đạt: Biến kinh tế phi chính thức thành động lực phát triển

Khu vực kinh tế phi chính thức luôn đóng một vai trò quan trọng trong bức tranh kinh tế Việt Nam, nhưng lại tồn tại như một "vùng xám" với những thách thức lớn về quản lý và thống kê. Theo GS.TS Trần Thọ Đạt - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân, đã đến lúc cần một chiến lược đột phá để chính thức hóa khu vực này, biến nó thành động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của quốc gia.

GS.TS Trần Thọ Đạt - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân

Theo kết quả điều tra năm 2022, khu vực phi chính thức phi nông nghiệp chiếm tới 50% tổng số lao động và đóng góp ước tính 15-20% GDP. Tỷ trọng này cho thấy quy mô và vai trò không thể phủ nhận của khu vực này trong nền kinh tế. Ông Đạt tin rằng, nếu có những giải pháp phù hợp, Việt Nam có thể chuyển đổi 5 triệu hộ kinh doanh cá thể thành doanh nghiệp, qua đó không chỉ góp phần đạt được mục tiêu về số lượng doanh nghiệp mà còn thúc đẩy mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Một thách thức khác là sự nhầm lẫn giữa kinh tế phi chính thức và kinh tế ngầm. GS.TS Trần Thọ Đạt nhấn mạnh kinh tế ngầm là các hoạt động bất hợp pháp, trong khi kinh tế phi chính thức bao gồm những hoạt động hợp pháp nhưng chưa được đăng ký hoặc quản lý chặt chẽ. Việc phân biệt rõ hai khái niệm này là bước đầu tiên để xây dựng cách tiếp cận và chính sách phù hợp.

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, ôngđưa ra ba cách tiếp cận chính đối với khu vực kinh tế phi chính thức: Laissez-faire (Mặc kệ): Quan điểm này cho rằng, bất cứ điều gì tồn tại đều có lý do của nó và nên để nó tự phát triển. Tuy nhiên, cách tiếp cận này sẽ bỏ lỡ cơ hội quản lý và khai thác hiệu quả khu vực này.

Siết chặt và hành chính hóa xóa bỏ: Cách này sử dụng các biện pháp hành chính để loại bỏ các hoạt động vi phạm pháp luật, tức là kinh tế ngầm. Mặc dù cần thiết, cách tiếp cận này không thể áp dụng cho toàn bộ khu vực phi chính thức.

Chính thức hóa: Đây là cách tiếp cận được GS.TS Trần Thọ Đạt ủng hộ và là xu hướng của các nước phát triển. Chính thức hóa là quá trình đưa các hoạt động bán chính thức dần chuyển đổi thành một bộ phận của nền kinh tế chính thức.

Ông Đạt khẳng định chính thức hóa là con đường phù hợp và toàn diện nhất đối với Việt Nam. Để thực hiện thành công, cần có phương pháp "toàn diện" (nhìn nhận từ nhiều góc độ) và "toàn cầu" (học hỏi kinh nghiệm quốc tế). Để chính thức hóa khu vực phi chính thức, Việt Nam cần có những giải pháp đột phá, tháo gỡ vướng mắc về chính sách, cụ thể:

Thứ nhất, các chính sách chuyển đổi cần khuyến khích sự tự nguyện tham gia của hộ kinh doanh và doanh nghiệp, tạo ra động lực nội tại thay vì áp đặt.

Thứ hai, cần tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch về các quy định, thủ tục, không có sự phân biệt đối xử giữa các loại hình doanh nghiệp.

Thứ ba, Nhà nước cần hỗ trợ về thuế (miễn, giảm) cho các hộ kinh doanh khi chuyển đổi. Ngoài ra, việc xây dựng một nền tảng chuyển đổi số đơn giản, dễ tiếp cận là rất cần thiết để giảm bớt rào cản hành chính.

GS.TS Trần Thọ Đạt cho biết, cần có cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với từng phân khúc của khu vực phi chính thức. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ và sự phổ biến của ứng dụng định danh điện tử VNeID, Việt Nam có cơ hội lớn để xây dựng bức tranh đầy đủ về khu vực phi chính thức, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

Tuy nhiên, các giải pháp không nên cứng nhắc về mặt hành chính, mà cần hướng tới việc tăng cường sức mạnh của kinh tế tư nhân. Mục tiêu cuối cùng là chuyển phần "vùng xám" của kinh tế phi chính thức thành "vùng sáng" của kinh tế chính thức, biến khu vực này thành một động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững.