GS.TS Bùi Tiến Thành: Phát triển hạ tầng thông minh quyết định tương lai đô thị Việt Nam

Ba quy luật phát triển cần nắm để mở rộng không gian đô thị

GS.TS Bùi Tiến Thành, Trưởng khoa Công trình, Đại học Giao thông Vận tải, cho rằng bức tranh đô thị Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi quyết liệt, đòi hỏi cách tiếp cận mới mẻ và khoa học hơn trong phát triển hạ tầng. Từ quan sát về tốc độ đô thị hóa nhanh, nhu cầu giao thông tăng mạnh và sự xuất hiện của các không gian đô thị mới, ông nhấn mạnh rằng nếu không nắm rõ quy luật, đô thị Việt Nam có thể rơi vào vòng luẩn quẩn “mở rộng – tắc nghẽn – quá tải” như nhiều quốc gia từng trải qua.

Ông Thành cho hay, phát triển đô thị có trọng tâm, trong đó quan trọng nhất là hiểu đúng bản chất “nguyên tiệm phát triển” – những yếu tố cốt lõi định hình cấu trúc đô thị và giao thông trong dài hạn. Việt Nam đang ở giai đoạn phải lựa chọn: hoặc bứt phá theo xu thế mới, hoặc tiếp tục đối mặt với bất cập cũ kéo dài nhiều thập kỷ.

GS.TS Bùi Tiến Thành, Trưởng khoa Công trình, Đại học Giao thông Vận tải.

Theo GS.TS Bùi Tiến Thành, nhiều thành phố lớn trên thế giới đều đi theo ba mô hình phát triển: đô thị lan tỏa theo bề mặt, phát triển dòng trục và phát triển theo cấu trúc vệ tinh. Mỗi mô hình đều có những yêu cầu khắt khe về hạ tầng mà Việt Nam chưa thực sự đáp ứng.

Ông Thành chỉ ra rằng mô hình đô thị lan tỏa – kiểu phát triển lấp đầy theo chiều ngang – thường kéo theo chi phí duy trì giao thông rất lớn, tạo áp lực lên hệ thống kỹ thuật đô thị và làm gia tăng thời gian di chuyển của người dân. Nếu Việt Nam tiếp tục phát triển theo hướng này mà không cải tiến giao thông công cộng, nguy cơ đô thị lớn bị “kẹt cứng” là điều tất yếu.

Mô hình thứ hai, phát triển dọc theo các tuyến giao thông chính, đòi hỏi kết nối nhanh, liên tục và linh hoạt. Các thành phố sở hữu tuyến đường trục lớn thường hình thành các hành lang kinh tế, khu thương mại và trung tâm dịch vụ song song. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn thiếu quy hoạch đồng bộ, dẫn đến tình trạng nghẽn mạch tại các nút giao, không tận dụng được lợi thế hành lang đô thị.

Vai trò đặc biệt quan trọng thuộc về mô hình thứ ba: đô thị vệ tinh. Đây là hướng đi mà nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Anh, Úc đã thành công. Những đô thị vệ tinh giúp giảm tải cho trung tâm, hình thành chuỗi đô thị kết nối bằng giao thông công cộng tốc độ cao. GS.TS Thành khẳng định Việt Nam hoàn toàn có cơ hội bứt phá nếu tập trung vào hệ thống đường sắt đô thị, metro và giao thông tích hợp.

Quy hoạch giao thông đô thị đồng bộ và hiện đại là điều tất yếu của sự phát triển đô thị.

Giao thông thông minh quyết định năng lực cạnh tranh của đô thị Việt Nam

GS.TS Bùi Tiến Thành nhấn mạnh, giao thông luôn là thước đo trình độ phát triển đô thị. Ở nhiều quốc gia, sự mở rộng đô thị luôn đi kèm phát triển mạng lưới metro, đường sắt điện ngầm, xe buýt nhanh và không gian ngầm – yếu tố cực kỳ quan trọng trong việc duy trì năng lực vận chuyển cao.

Ông dẫn ví dụ về các hệ thống metro tiên tiến: London Underground, Tokyo Metro, Seoul Metro hay hệ thống tàu điện ngầm của Houston và Washington. Những mô hình này không chỉ vận hành hệ thống đường ngầm, mà còn kết hợp khu thương mại, không gian ngầm, dịch vụ đô thị thành một tổ hợp đồng bộ. Điều này mang lại lợi ích kép: tăng hiệu quả vận tải và thúc đẩy kinh tế đô thị.

Tại Việt Nam, sự phát triển hạ tầng giao thông còn chậm khiến các đô thị vệ tinh hình thành rất khó khăn. Mô hình phát triển như Hòa Lạc hay Gia Lâm còn thiếu sức bật vì chưa có kết nối đa phương thức đủ mạnh. Nếu giao thông không thay đổi, mọi chiến lược mở rộng đô thị đều bị chặn bởi “nút nghẽn di chuyển”.

Ông Thành cũng nhận định, trong tương lai của Hà Nội và TP.HCM phải dựa vào mô hình đa trung tâm – nơi các đô thị vệ tinh có chức năng riêng, được kết nối bằng hạ tầng công cộng thông minh, dữ liệu số và mạng giao thông tốc độ cao. Cách làm này vừa giảm tải dân cư, vừa tạo động lực phát triển đều cho các vùng phụ cận.

GS.TS Bùi Tiến Thành nhấn mạnh thêm, Việt Nam cần chú trọng phát triển không gian ngầm – yếu tố then chốt của các đô thị hiện đại. Không gian ngầm không chỉ là nơi đặt hạ tầng kỹ thuật, mà còn là hệ sinh thái thương mại, dịch vụ và giao thông kết nối ba chiều. Việt Nam đang ở thời điểm quyết định để lựa chọn cách phát triển bền vững hơn, tránh tình trạng đô thị hóa nửa vời.

“Chỉ khi giao thông thông minh phát triển, đô thị vệ tinh mới có cơ hội bứt phá. Ngược lại, thiếu kết nối chất lượng cao sẽ khiến mọi nỗ lực quy hoạch trở nên trì trệ”, GS. TS Bùi Tiến Thành khẳng định.