Gen Z giàu hơn nhưng vì sao vẫn bất an về tài chính?

Thu nhập và tài sản của thế hệ Z tại Mỹ đang tăng nhanh hơn các thế hệ trước ở cùng độ tuổi, nhưng cảm nhận về an toàn tài chính lại suy giảm. Nghịch lý này là trọng tâm báo cáo có tựa đề Những đứa trẻ vẫn ổn: Nỗi lo lắng muôn thuở về giới trẻ và tiền bạc của Trung tâm Kinh tế vĩ mô BCG – đơn vị nghiên cứu và phân tích kinh tế trực thuộc BCG Henderson Institute của Boston Consulting Group, khi người trẻ vừa có nền tảng tích lũy thuận lợi hơn, vừa đối mặt với giá nhà cao, nợ sinh viên, biến động đầu tư và kỳ vọng thu nhập ngày càng xa thực tế.

Để đặt nghịch lý này trong một bối cảnh dài hạn, báo cáo dẫn lại bài viết năm 1866 trên Hall’s Journal of Health – một ấn phẩm y tế của Mỹ ra đời từ năm 1854 – cho thấy nỗi lo về chi phí lập gia đình và nhà ở không phải hiện tượng mới. Từ điểm xuất phát đó, ba nhà kinh tế Philipp Carlsson-Szlezak, Paul Swartz và Henry Rubin cho rằng nhận định Thế hệ Z (Gen Z) đang tụt hậu không được dữ liệu ủng hộ. Ở cùng độ tuổi, nhóm này có thu nhập và mức tích lũy cao hơn Millennials, Thế hệ X (Gen X) và Baby Boomers; tuy nhiên, họ lại bi quan hơn về triển vọng kinh tế và khả năng đạt được các mục tiêu tài chính dài hạn.

Nhằm lý giải sự trái ngược giữa dữ liệu và cảm nhận, nhóm nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận lâu nay của Philipp Carlsson-Szlezak, Kinh tế trưởng toàn cầu của BCG và lãnh đạo Trung tâm Kinh tế vĩ mô tại BCG Henderson Institute. Cùng Paul Swartz, ông lập luận rằng các câu chuyện suy thoái thường có thể bị cường điệu, trong khi những chỉ báo nền tảng cho phép đánh giá rõ hơn sức khỏe tài chính của hộ gia đình và rủi ro vĩ mô. Trên cơ sở đó, báo cáo phân tích vì sao Thế hệ Z có vị thế kinh tế tương đối tích cực nhưng vẫn cảm thấy bất an.

Một phần lời giải nằm ở môi trường thông tin mà người trẻ trưởng thành. Theo Carlsson-Szlezak, Thế hệ Z là nhóm đầu tiên lớn lên hoàn toàn trong kỷ nguyên điện thoại thông minh. Việc thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh tiêu dùng, thu nhập và lối sống thiếu tính đại diện trên mạng xã hội có thể làm sai lệch chuẩn so sánh, khiến tiến bộ tài chính thực tế bị đánh giá thấp.

Sinh ra và lớn lên ở thời đại công nghệ, Gen Z dù có cuộc sống đầy đủ hơn các thế hệ trước, song không thực sự cảm nhận an toàn về tài chính.

Sự lệch pha đó thể hiện rõ khi đối chiếu cảm nhận với các chỉ báo nền tảng. Về thu nhập và tài sản, Gen Z đang có bước khởi đầu thuận lợi hơn. Ở tuổi 28, nhóm lớn tuổi nhất của Thế hệ Z có thu nhập bình quân 42.000 USD theo giá trị không đổi, cao hơn 25% so với Millennials và hơn 50% so với Baby Boomers ở cùng độ tuổi. Do Gen Z còn trẻ, BCG chưa tách riêng dữ liệu tài sản của thế hệ này; nhưng khi gộp với Millennials, bức tranh vẫn tích cực. Ở tuổi 34, Millennials có tài sản ròng bình quân 331.000 USD, so với 251.000 USD của Thế hệ X và 229.000 USD của Baby Boomers.

Tuy nhiên, nền tảng vật chất tích cực chưa chuyển hóa thành niềm tin tương xứng. Tâm lý tài chính của người trẻ đang đi ngược dữ liệu. Trong khoảng bốn thập kỷ kể từ năm 1980, người Mỹ lớn tuổi thường bi quan hơn người trẻ về nền kinh tế, nhưng xu hướng này đảo chiều vào khoảng năm 2025. Khảo sát SoFi/YouGov với 4.090 người trưởng thành tại Mỹ cho thấy 62% Gen Z và Millennials mong muốn nghỉ hưu thoải mái, trong khi chỉ 46% tin rằng mục tiêu đó có thể đạt được. Khoảng cách này cho thấy người trẻ không chỉ theo đuổi lợi nhuận tài chính mà còn kỳ vọng đồng tiền phải mang lại sự tự chủ, trải nghiệm và an tâm — những yêu cầu khó đồng thời đáp ứng trong bối cảnh chi phí sinh hoạt cao.

Đằng sau tâm lý bất an này là những trở lực tài chính hữu hình. Ba sức ép lớn gồm nợ học tập, nhà ở và khả năng đi lên. BCG lưu ý những tiến bộ về thu nhập và tài sản không đồng nghĩa mọi vấn đề đã được giải quyết. Nợ sinh viên tiếp tục làm chậm quá trình tích lũy; giá nhà tại các đô thị lớn vượt xa khả năng chi trả của nhiều người mới đi làm; trong khi một bộ phận Gen Z có thể không đạt mức thu nhập cao hơn cha mẹ. Câu hỏi quan trọng là các sức ép này chỉ phản ánh một chu kỳ khó khăn hay đã trở thành rào cản cấu trúc đối với khả năng dịch chuyển kinh tế của người trẻ.

Trước các rào cản đó, Gen Z có xu hướng tìm kiếm cơ hội tăng trưởng tài sản chủ động hơn, đồng thời chấp nhận mức rủi ro cao hơn. BCG phản biện quan điểm cho rằng “nền kinh tế hình chữ K” khiến thành quả tăng trưởng chỉ tập trung ở nhóm giàu: từ năm 2020, tiền lương của nhóm thu nhập thấp nhất đã tăng nhanh hơn nhóm thu nhập cao nhất trong phần lớn các năm, còn mức tăng tài sản được phân bổ tương đối đồng đều.

Tuy nhiên, lựa chọn tài chính của Gen Z cũng biến động hơn. Theo SoFi, 77% Gen Z tin rằng họ có thể khởi nghiệp, so với 58% ở các thế hệ lớn tuổi. Khoảng 26% Gen Z đầu tư tiền điện tử, cao gấp hơn bốn lần tỷ lệ 6% của Baby Boomers; tỷ trọng cổ phiếu trong danh mục của người trẻ cũng cao hơn, tạo dư địa sinh lời dài hạn nhưng làm tài sản nhạy cảm hơn với các nhịp điều chỉnh của thị trường.

Chính khẩu vị rủi ro này tạo ra cả cơ hội lẫn sức ép mới. Tỷ trọng cổ phiếu cao có thể khiến Gen Z chịu thiệt hại mạnh hơn trong một chu kỳ giá xuống, tương tự tác động của khủng hoảng tài chính năm 2008 đối với đường cong tài sản của các thế hệ trước. Dù vậy, về dài hạn, cổ phiếu vẫn có lợi nhuận kỳ vọng cao hơn nhiều loại tài sản khác. Đáng chú ý hơn, rủi ro thị trường còn đi kèm một chuẩn thành công tài chính rất cao: khảo sát Empower năm 2024 được BCG dẫn lại cho thấy Gen Z cho rằng họ cần thu nhập 600.000 USD mỗi năm để cảm thấy thành công, tương đương nhóm 1% thu nhập cao nhất tại Mỹ. Mức này cao gấp sáu lần con số 100.000 USD của Baby Boomers và khoảng mười lần mức lương bình quân 60.000 USD của một công việc toàn thời gian.

Mức thu nhập kỳ vọng này cho thấy cảm nhận bất an không chỉ bắt nguồn từ điều kiện kinh tế, mà còn từ cách người trẻ định nghĩa thành công. BCG gọi khoảng cách giữa năng lực tài chính và chuẩn thành công của người trẻ là “sự méo mó về tài chính”. Mạng xã hội liên tục khuếch đại các hình ảnh giàu có, tiêu dùng và thành công cá biệt, khiến Gen Z dễ lấy những trường hợp ngoại lệ làm mức tham chiếu. Khi chuẩn kỳ vọng tăng nhanh hơn thu nhập thực tế, cảm giác tụt hậu có thể kéo dài ngay cả khi thu nhập và tài sản vẫn được cải thiện.

Dù kỳ vọng có thể bị khuếch đại, một số khó khăn của Gen Z hoàn toàn mang tính thực tế; nổi bật nhất là nhà ở. Giá một căn nhà trung bình hiện tương đương gần sáu năm thu nhập bình quân, tăng từ mức ba năm rưỡi vào năm 1975. BCG lưu ý diện tích nhà mới trung bình cũng lớn hơn 50%, nên khả năng chi trả sau khi điều chỉnh theo diện tích gần như không đổi; nhưng cách tính này không loại bỏ áp lực tiền đặt cọc, lãi vay và nguồn cung tại khu vực có việc làm. Khoảng 90% người trẻ sống ở đô thị và vùng ngoại ô, nơi nguồn cung nhà ở không theo kịp nhu cầu. Việc dịch chuyển ra ngoại ô khi lập gia đình có thể cải thiện tỷ lệ sở hữu nhà về sau, như kinh nghiệm của Millennials ở tuổi 42, nhưng không giải quyết được khó khăn của Gen Z trong giai đoạn đầu sự nghiệp.

Khoảng cách giữa triển vọng dài hạn và khó khăn trước mắt cũng là điểm nối duy nhất mà báo cáo sử dụng khi liên hệ với văn hào Anh Charles Dickens. Các đối lập trong tác phẩm của ông minh họa sự giằng co giữa thịnh vượng và bất an, giữa tài sản được trao và thành quả được tích lũy. Hình tượng Pip trong Great Expectations đại diện cho kỳ vọng đổi đời nhờ một vận may bất ngờ, còn David Copperfield gợi nhắc con đường bền vững hơn dựa trên lao động và tích lũy. Liên hệ này chỉ đóng vai trò ẩn dụ; trọng tâm của vấn đề vẫn là khả năng tạo thu nhập, tích lũy tài sản và chống chịu rủi ro của Gen Z.

Từ câu chuyện tích lũy dài hạn, báo cáo đặt lại vấn đề về chuẩn tham chiếu thường được dùng để đánh giá Gen Z. BCG cho rằng Baby Boomers không phải chuẩn tuyệt đối, bởi sự bứt phá của thế hệ này gắn với những điều kiện lịch sử khó lặp lại; dù vậy, đây vẫn là nhóm thường được lựa chọn do có dữ liệu vòng đời tương đối đầy đủ. Gen Z có thể vượt Baby Boomers về tốc độ tăng thu nhập và tích lũy tài sản, song khó tạo khoảng cách tương tự so với Gen X do mức nền so sánh đã cao hơn.

Sự khác biệt về mức nền này bắt nguồn từ những chuyển dịch kinh tế - xã hội đặc thù. Một phần lợi thế của Baby Boomers đến từ quá trình chuyển đổi từ hộ gia đình một nguồn thu nhập sang hai nguồn thu nhập, khi phụ nữ gia nhập lực lượng lao động trên quy mô lớn. Thế hệ này cũng được so sánh với nhóm trưởng thành trong thời kỳ Đại suy thoái, tạo ra mức nền thấp đặc biệt. Vì vậy, việc dùng trải nghiệm của Baby Boomers để đánh giá Gen Z có thể làm sai lệch cả kỳ vọng lẫn cảm nhận về tiến bộ kinh tế.

Nhìn từ cả dữ liệu hiện tại lẫn bối cảnh liên thế hệ, có thể thấy Gen Z không nghèo hơn, nhưng con đường đến an toàn tài chính khó đoán hơn. Theo Carlsson-Szlezak, tâm lý bất an của người trẻ hình thành từ sự kết hợp giữa yếu tố tâm lý, chuẩn so sánh sai lệch và các rào cản kinh tế thực tế; trong đó, kỳ vọng bị đẩy lên quá cao là thách thức nổi bật nhất. Dữ liệu cho thấy Gen Z có khởi đầu tốt hơn nhiều thế hệ trước về thu nhập và tài sản, nhưng nợ sinh viên, giá nhà, chi phí sống tại đô thị và danh mục đầu tư nhiều biến động vẫn có thể làm chậm quá trình tích lũy. Do đó, đánh giá triển vọng của thế hệ này cần dựa trên khả năng duy trì thu nhập, quản trị rủi ro và chuyển tiến bộ hiện tại thành tài sản dài hạn, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận bi quan hoặc những chuẩn thành công được khuếch đại trên mạng xã hội.