G7 đang ứng phó với cuộc chiến tài nguyên và Việt Nam không thể để tuột mất một cơ hội lớn

Nhiều chuyên gia cho rằng, đây là một trong những quyết định kinh tế quan trọng nhất của G7 trong nhiều năm trở lại đây. Bởi phía sau những cái tên như đất hiếm, lithium, nickel hay cobalt là cuộc cạnh tranh về quyền kiểm soát tương lai của trí tuệ nhân tạo, xe điện, năng lượng sạch và công nghệ cao.

Ngành xe điện đang trở thành động lực lớn nhất thúc đẩy nhu cầu lithium, nickel và các vật liệu pin thế hệ mới.

Nếu dầu mỏ từng tạo nên các cường quốc của thế kỷ XX, thì khoáng sản chiến lược đang dần trở thành nền tảng quyền lực của thế kỷ XXI.

Trong bối cảnh bản đồ kinh tế và công nghệ toàn cầu đang được định hình lại, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tiềm năng hưởng lợi nếu tận dụng tốt nguồn tài nguyên chiến lược và phát triển năng lực chế biến sâu. Tuy nhiên, câu chuyện quan trọng hơn nằm ở chỗ liệu chúng ta có đủ tầm nhìn để biến lợi thế tài nguyên thành năng lực công nghiệp quốc gia hay không.

Công đoạn chế biến đất hiếm được xem là mắt xích tạo ra giá trị gia tăng cao nhất trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược.

Khi đọc về quyết định mới của G7, phản ứng đầu tiên của nhiều người có thể là xem đây như một bước đi nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Nhưng nhìn sâu hơn, điều đang thực sự diễn ra là một sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển của các nền kinh tế hàng đầu thế giới.

Trong hơn ba thập niên qua, toàn cầu hóa được xây dựng trên nguyên tắc tối ưu hóa chi phí. Doanh nghiệp đặt nhà máy ở nơi có chi phí thấp nhất, mua nguyên liệu ở nơi thuận lợi nhất và kéo dài chuỗi cung ứng qua nhiều châu lục mà không quá lo ngại về rủi ro.

Nhưng đại dịch Covid-19, các cuộc xung đột địa chính trị và những gián đoạn thương mại bất ngờ đã buộc cả thế giới nhìn nhận lại. Hiệu quả không còn là ưu tiên duy nhất. Khả năng chống chịu mới là yếu tố sống còn. Đó là lý do vì sao G7 không chỉ bàn về khai thác khoáng sản. Họ đang xây dựng một cơ chế bảo vệ các chuỗi cung ứng chiến lược cho nhiều thập niên tới.

Ông Daniel Yergin, chuyên gia năng lượng từng đoạt giải Pulitzer và hiện là Phó Chủ tịch S&P Global, gọi cuộc chuyển đổi năng lượng hiện nay là sự hình thành của một bản đồ quyền lực mới, trong đó các khoáng sản chiến lược đang đóng vai trò tương tự dầu mỏ trong thế kỷ trước. Theo ông, các quốc gia sẽ ngày càng cạnh tranh khốc liệt để kiểm soát những nguồn lực phục vụ công nghệ xanh, pin lưu trữ và hạ tầng số.

Daniel Yergin, Phó Chủ tịch S&P Global và tác giả đoạt giải Pulitzer, nhận định các khoáng sản chiến lược đang đóng vai trò tương tự dầu mỏ trong nền kinh tế năng lượng và công nghệ mới.

Cùng quan điểm đó, Fatih Birol, Giám đốc điều hành IEA, nhiều lần cảnh báo rằng thế giới đang đối diện nguy cơ phụ thuộc quá mức vào một số ít nguồn cung khoáng sản quan trọng, trong khi nhu cầu đối với các nguyên liệu phục vụ năng lượng sạch có thể tăng gấp nhiều lần trong hai thập niên tới. Điều đó khiến an ninh khoáng sản trở thành vấn đề chiến lược không kém an ninh năng lượng truyền thống.

Tổng Giám đốc IEA Fatih Birol cảnh báo rằng an ninh khoáng sản sẽ trở thành thách thức chiến lược tương đương an ninh năng lượng trong những thập niên tới.

Trong bối cảnh ấy, việc Việt Nam sở hữu lợi thế về một số loại khoáng sản chiến lược là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, câu hỏi “chúng ta đang sở hữu một mỏ tài nguyên hay đang sở hữu một cơ hội công nghiệp thực sự?” Vì đây là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Lịch sử kinh tế thế giới cho thấy rất ít quốc gia trở nên giàu có chỉ nhờ xuất khẩu tài nguyên thô. Châu Phi sở hữu nguồn khoáng sản khổng lồ nhưng phần lớn giá trị gia tăng lại được tạo ra ở những nơi khác. Trong khi đó, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore gần như không có nhiều tài nguyên nhưng vẫn xây dựng được những tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Điều này đặc biệt đúng với khoáng sản chiến lược, bởi đó là nền tảng của ngành bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, quốc phòng, năng lượng tái tạo và xe điện.

Nhìn từ góc độ đó, câu chuyện đất hiếm không còn đơn thuần là câu chuyện của ngành khai khoáng. Nó trở thành câu chuyện của ngành bán dẫn, vật liệu mới, pin thế hệ tiếp theo, AI và rộng hơn là tương lai công nghiệp của Việt Nam.

Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm thách thức. Khai thác và chế biến đất hiếm là lĩnh vực đòi hỏi công nghệ cao, vốn đầu tư lớn và các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Nhiều quốc gia sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào nhưng không tạo ra được giá trị gia tăng đáng kể vì thiếu năng lực chế biến sâu và công nghệ lõi.

Đây là điểm mà doanh nghiệp Việt Nam cần đặc biệt lưu tâm. Một tấn quặng thô có thể chỉ mang lại một mức giá nhất định trên thị trường. Nhưng khi được chế biến thành vật liệu công nghệ cao, thành linh kiện cho xe điện hoặc thành phần của các hệ thống AI, giá trị của có thể tăng lên gấp nhiều lần.

Giáo sư Michael Porter, chuyên gia chiến lược nổi tiếng của Trường Kinh doanh Harvard, khẳng định rằng lợi thế cạnh tranh của một quốc gia không đến từ việc sở hữu tài nguyên mà đến từ khả năng đổi mới và nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị.

Giáo sư Michael Porter cho rằng lợi thế cạnh tranh quốc gia đến từ khả năng đổi mới, nâng cấp công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Có lẽ đây chính là điều phù hợp nhất với Việt Nam ở thời điểm hiện nay. Cơ hội lớn nhất của chúng ta không phải là trở thành một quốc gia xuất khẩu khoáng sản. Mà là trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

Nếu chỉ bán tài nguyên thô, Việt Nam có thể thu về hàng tỷ USD trong ngắn hạn. Nhưng nếu phát triển được công nghiệp chế biến sâu, vật liệu công nghệ cao, pin lưu trữ năng lượng, công nghiệp hỗ trợ cho xe điện và bán dẫn, giá trị tạo ra có thể lớn hơn rất nhiều và kéo dài qua nhiều thế hệ.

Từ mỏ khoáng sản đến sức mạnh công nghiệp, Việt Nam đang sở hữu tài nguyên hay cơ hội công nghiệp hóa lớn nhất kể từ làn sóng FDI điện tử? Nguồn số liệu: Reuters (17/6/2026), International Energy Agency (IEA) – Global Critical Minerals Outlook 2024-2025, USGS Mineral Commodity Summaries, Bộ Công Thương Việt Nam, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam. Đồ họa: DN&HN

Cuộc cạnh tranh khoáng sản chiến lược đang trở thành một phần của cuộc đua công nghệ toàn cầu. Nhưng lịch sử cho thấy tài nguyên tự nhiên chưa bao giờ là yếu tố quyết định duy nhất cho sự thịnh vượng. Những quốc gia thành công nhất thường không phải là những quốc gia sở hữu nhiều tài nguyên nhất, mà là những quốc gia biết biến tài nguyên thành công nghệ, công nghiệp và giá trị gia tăng.

Đối với Việt Nam, cơ hội thực sự nằm ở khả năng xây dựng hệ sinh thái chế biến sâu, phát triển công nghiệp vật liệu mới, bán dẫn, năng lượng sạch và các ngành công nghệ cao trong tương lai. Nếu làm được điều đó, những khoáng sản chiến lược hôm nay có thể trở thành nền tảng cho một chu kỳ tăng trưởng mới của nền kinh tế Việt Nam trong nhiều thập niên tới.