Điều gì đang kìm hãm dòng tiền đầu tư công hiện nay?

Đầu tư công từ lâu đã được xem là "bà đỡ" của nền kinh tế, động lực thiết yếu để kiến tạo hạ tầng, thúc đẩy tăng trưởng và hấp dẫn dòng vốn tư nhân. Thế nhưng, qua nhiều năm, việc giải ngân vốn đầu tư công vẫn luôn là một "điểm nghẽn" dai dẳng, gây lãng phí nguồn lực khổng lồ và kéo chậm tiến độ phát triển đất nước.

Những tháng đầu năm 2025 cũng không nằm ngoài quy luật ấy, khi tỷ lệ giải ngân vẫn chưa thể chạm đến kỳ vọng ở không ít địa phương và bộ, ngành. Một câu hỏi nhức nhối đang được đặt ra: Để phá bỏ nút thắt này, chúng ta cần một cơ chế đặc thù vượt trội hay đã đến lúc phải thay đổi tận gốc từ con người và tư duy thực thi?

Theo báo cáo cập nhật từ Bộ Tài chính, tính đến cuối tháng 5/2025, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công trên cả nước mới chỉ đạt vỏn vẹn 25% kế hoạch cả năm. Con số này thấp hơn đáng kể so với mục tiêu thông thường (30-35% vào thời điểm này), cho thấy một sự ì ạch đáng lo ngại.

Đặc biệt, nhiều địa phương và bộ, ngành vẫn đang chật vật với tỷ lệ giải ngân rất thấp, dưới 15%. Không ít dự án trọng điểm quốc gia vẫn trong tình trạng "án binh bất động", chưa thể bứt phá đúng tiến độ. Đơn cử, như huyện Bình Xuyên (Vĩnh Phúc), dù đã giải ngân được hơn 330 tỷ đồng, đạt hơn 41% tổng kế hoạch 800 tỷ đồng nhưng UBND huyện vẫn thẳng thắn thừa nhận con số này chưa cao và đã chỉ ra những vướng mắc cốt lõi.

Điều gì đang kìm hãm dòng tiền đầu tư công hiện nay? .Ảnh: Internet

Nguyên nhân của tình trạng này tuy không mới nhưng lại "dai dẳng" như một căn bệnh mãn tính. Rào cản lớn nhất vẫn luôn là những vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng (GPMB). Lấy ví dụ từ trường hợp của Bình Xuyên, việc Luật Đất đai 2024 có nhiều quy định mới về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư so với Luật Đất đai 2013 đã khiến nhiều dự án buộc phải thực hiện lại toàn bộ quy trình, kéo dài thời gian chờ đợi. Tình trạng phức tạp trong đền bù và di dời dân cư không chỉ là vấn đề riêng của Vĩnh Phúc mà còn diễn ra phổ biến ở nhiều địa phương trên cả nước.

Bên cạnh đó, sự chậm trễ trong khâu chuẩn bị dự án và các thủ tục đầu tư cũng là một nguyên nhân đáng kể. Từ việc lập, thẩm định, phê duyệt dự án, cho đến quá trình đấu thầu lựa chọn nhà thầu, và cả những thủ tục điều chỉnh dự án khi phát sinh – tất cả đều tiêu tốn rất nhiều thời gian, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực nếu không có sự minh bạch rõ ràng.

Thêm vào đó, năng lực hạn chế của không ít chủ đầu tư và các ban quản lý dự án cũng là một yếu tố không thể bỏ qua. Nhiều đơn vị còn thiếu kinh nghiệm, thiếu hụt nhân lực chuyên môn, dẫn đến việc quản lý kém hiệu quả, không thể theo sát tiến độ và đảm bảo chất lượng công trình.

Cuối cùng, sự biến động khó lường của giá vật liệu và nguồn cung cũng gây ra những thách thức không nhỏ. Giá vật liệu xây dựng tăng cao bất thường, hoặc tình trạng khan hiếm nguồn cung (như đất đắp cho các dự án đường cao tốc, điển hình như dự án Tuyên Quang – Hà Giang thiếu hơn 500.000m3 đất) đã trực tiếp ảnh hưởng đến tiến độ và đội vốn dự toán.

Thậm chí, những khó khăn về nguồn vốn đối ứng hoặc nguồn thu như trường hợp của Bình Xuyên – khi nguồn thu từ đấu giá quyền sử dụng đất chỉ đạt hơn 23 tỷ đồng so với kế hoạch hơn 200 tỷ đồng – đã khiến nhiều dự án dù có khối lượng hoàn thành vẫn không thể giải ngân do "bí" tiền.