Chủ động thị trường, kiểm soát dòng hàng: Gỡ nút thắt cho xuất khẩu nông sản Việt

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 4 tháng đầu năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt 21,15 tỷ USD (tăng 10,7%) so với cùng kỳ năm 2024. Trong đó, xuất khẩu nông sản đạt 11,6 tỷ USD, lâm sản 5,56 tỷ USD, thủy sản 3,09 tỷ USD và chăn nuôi 178 triệu USD. Đặc biệt, một số mặt hàng có mức tăng trưởng ấn tượng: cà phê đạt gần 3,8 tỷ USD (tăng hơn 51%), tôm tăng 28,4%, gỗ và sản phẩm gỗ tăng 5,8%.

Mặc dù vậy, bức tranh xuất khẩu không hoàn toàn sáng màu. Các ngành hàng như gạo, hồ tiêu, hạt điều… ghi nhận sự sụt giảm về sản lượng hoặc giá trị. Đáng lưu ý, xuất khẩu sang thị trường châu Á, vốn chiếm tỷ trọng lớn, lại giảm 1,3% so với cùng kỳ, cho thấy áp lực cạnh tranh và rào cản kỹ thuật ngày càng lớn từ khu vực láng giềng, đặc biệt là Trung Quốc.

Chính trong bối cảnh này, những điểm nghẽn tồn tại lâu nay như tình trạng dồn hàng cục bộ tại cửa khẩu, đặc biệt vào mùa thu hoạch rộ, tiếp tục trở thành nguy cơ lớn có thể làm “chệch hướng” tăng trưởng xuất khẩu.

Chủ động thị trường, kiểm soát dòng hàng: Gỡ nút thắt cho xuất khẩu nông sản Việt

Nhấn mạnh vai trò điều tiết từ khâu sản xuất đến xuất khẩu, Công điện 79/CĐ-TTg yêu cầu các địa phương, đặc biệt là các tỉnh có cửa khẩu lớn như Lạng Sơn, Lào Cai, Quảng Ninh, Cao Bằng, cần giám sát sát sao tình hình vận chuyển hàng hóa lên biên giới. Mục tiêu là tránh tình trạng phương tiện “ùn ùn” đổ dồn về cửa khẩu, gây quá tải, ùn ứ, dẫn đến thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp.

Cùng với đó, Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Bộ Công Thương đẩy mạnh công tác phối hợp cung - cầu, cung cấp thông tin cập nhật cho các vùng sản xuất, khuyến cáo nông dân, hợp tác xã chỉ gieo trồng, thu hoạch theo tín hiệu thị trường. Những tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, đóng gói, vùng trồng, kiểm dịch, tưởng chừng là kỹ thuật, giờ đây đã trở thành yếu tố quyết định để nông sản có thể “đứng vững” trên sân chơi chính ngạch, đặc biệt là ở thị trường Trung Quốc.

Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương và các cơ quan thương mại quốc tế được giao nhiệm vụ xúc tiến mạnh mẽ hoạt động mở cửa thị trường, thúc đẩy đàm phán kỹ thuật, trong khi lực lượng hải quan và biên phòng cần có phương án ưu tiên thông quan nhanh đối với nông sản tươi.

Tất cả các động thái này đều hướng về một mục tiêu: giữ vững nhịp xuất khẩu nông sản, hạn chế tổn thất từ những bất cập mang tính thời vụ, thiếu tính toán dài hạn.

Việt Nam hiện đang xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trong số đó, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất, trong khi châu Âu, châu Phi và châu Mỹ đều ghi nhận mức tăng trưởng mạnh mẽ. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn là thị trường “sát sườn”, có ảnh hưởng lớn đến chuỗi tiêu thụ nông sản Việt, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc.

Tình trạng ùn tắc nông sản tại cửa khẩu thường xuất hiện khi lượng hàng dồn về cùng lúc, không có cảnh báo sớm, trong khi thông quan lại phụ thuộc lớn vào quy trình kiểm tra nghiêm ngặt của phía bạn. Việc thiếu liên kết giữa vùng trồng, doanh nghiệp, hệ thống logistics cũng khiến nông sản Việt dễ bị động khi có biến động.

Công điện của Thủ tướng vì thế không chỉ nhằm xử lý hiện tượng nhất thời, mà hướng tới thay đổi tư duy phát triển: sản xuất theo tín hiệu thị trường, xây dựng vùng nguyên liệu chuẩn hóa, thúc đẩy thương mại chính ngạch, phát triển logistics lạnh, đầu tư kho trữ, chế biến sâu. Nếu không đi theo con đường này, Việt Nam mãi ở vị thế “bị mua, bị ép giá, bị tồn hàng” trong mỗi mùa thu hoạch rộ.

Năm 2025, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu đạt 64-65 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản, cao hơn khoảng 4-5 tỷ USD so với năm 2024. Để thực hiện, ngoài việc tận dụng cơ hội từ các thị trường truyền thống, Việt Nam cần tiếp tục mở rộng thị phần tại các thị trường tiềm năng như Trung Đông, châu Phi, Nam Mỹ.

Nhưng quan trọng hơn cả, “sức khỏe nội tại” của ngành nông nghiệp phải được cải thiện từ bên trong. Từ khâu giống, vật tư, tổ chức sản xuất, cơ giới hóa, chế biến, truy xuất, logistic đến xúc tiến thương mại tất cả đều cần liên kết thành chuỗi, gắn chặt với doanh nghiệp và thị trường đầu ra.

Trong thông điệp của mình, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh: “Không để tình trạng ùn tắc nông sản xảy ra, không chỉ vì tránh tổn thất kinh tế, mà còn để bảo vệ uy tín hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế”.

Đây là thời điểm không thể thích hợp hơn để ngành nông nghiệp Việt Nam chuyển mình. Tăng trưởng đã có, thị trường đang mở, Chính phủ đã chỉ đạo sát sao điều còn lại là cách chúng ta đi từ sản xuất sang kinh doanh, từ mạnh về sản lượng sang mạnh về giá trị, từ lúng túng ứng phó sang chủ động hội nhập.