Đề xuất xây dựng bản đồ ô nhiễm số quốc gia cập nhật thời gian thực

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) đề xuất xây dựng bản đồ ô nhiễm số quốc gia cập nhật thời gian thực. Ảnh PLO

Tại phiên thảo luận sáng 28/10 về kết quả giám sát chuyên đề “việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành”, nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy quản lý môi trường, gắn tăng trưởng kinh tế với phát triển xanh, bền vững và công khai dữ liệu môi trường để người dân cùng giám sát.

Đáng chú ý, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) đề xuất xây dựng bản đồ ô nhiễm số quốc gia được cập nhật theo thời gian thực, coi đây là công cụ giúp Nhà nước, doanh nghiệp và người dân theo dõi, giám sát chất lượng không khí, nước, đất, rác thải một cách minh bạch, trực quan và hiệu quả.

Đưa “GDP xanh” và tăng trưởng carbon thấp vào chỉ tiêu phát triển quốc gia

Theo đại biểu Thạch Phước Bình, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã mở ra một chương mới trong quản lý tài nguyên và phát triển bền vững, đặt thiên nhiên ngang hàng với con người, coi bảo vệ môi trường là nền tảng của tăng trưởng chứ không phải là cái giá phải trả cho phát triển.

Tuy nhiên, sau gần 5 năm thực thi, nhiều hạn chế vẫn tồn tại: tỷ lệ thu gom rác đạt 97% nhưng chỉ 18% nước thải được xử lý; gần 60% rác thải vẫn chôn lấp ở nông thôn và đô thị nhỏ; ô nhiễm không khí, nguồn nước ngày càng trầm trọng. Tại Hà Nội, có thời điểm bụi mịn PM2.5 vượt ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới từ 5–7 lần; nhiều lưu vực sông như Nhuệ – Đáy, Bắc Hưng Hải, sông Cầu có mức ô nhiễm cao hơn 3–5 lần so với quy chuẩn cho phép.

Trong khi đó, ngân sách dành cho xử lý ô nhiễm chỉ chiếm 1,2% tổng chi ngân sách nhà nước, thấp hơn nhiều so với Thái Lan và Indonesia. Nhiều chính sách mới như cơ chế thị trường carbon, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), hay mua sắm xanh vẫn chưa được triển khai thực chất.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị đưa GDP xanh, tăng trưởng carbon thấp và chỉ số sức khỏe môi trường (EPI) vào hệ thống chỉ tiêu phát triển quốc gia, qua đó định hình một mô hình tăng trưởng mới – ít phát thải, thân thiện môi trường và có trách nhiệm xã hội.

Kiến nghị dành tối thiểu 1,5% ngân sách cho môi trường

Kiến nghị dành tối thiểu 1,5% ngân sách cho môi trường

Đại biểu đoàn Vĩnh Long cũng kiến nghị Quốc hội quy định tỷ lệ chi tối thiểu 1,5% tổng chi ngân sách nhà nước cho lĩnh vực môi trường, trong đó ít nhất 30% phân bổ cho cấp xã – nơi đang thiếu nghiêm trọng hạ tầng xử lý chất thải.

Song song, Chính phủ cần ban hành chính sách tài chính xanh quốc gia, phát hành trái phiếu khí hậu, thành lập Quỹ Xanh địa phương và ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch. “Một đồng chi cho môi trường hôm nay sẽ tiết kiệm hàng chục đồng cho y tế và khắc phục thiên tai trong tương lai”, ông Bình nhấn mạnh.

Đổi mới quản trị – từ kiểm soát sang giám sát thông minh

Đại biểu cũng đề xuất chuyển đổi mô hình quản trị môi trường từ kiểm soát sang giám sát thông minh, phân cấp mạnh cho địa phương theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Bộ Tài nguyên và Môi trường đóng vai trò dẫn dắt, cảnh báo, giám sát dữ liệu thay vì can thiệp sâu vào kỹ thuật.

Trên cơ sở đó, Việt Nam cần sớm triển khai hệ thống dữ liệu môi trường quốc gia, số hóa và kết nối thời gian thực, công khai các chỉ số về không khí, nước, rác thải… để người dân, báo chí và các tổ chức xã hội có thể giám sát và phản ánh kịp thời.

Hoàn thiện thị trường carbon, hướng tới giảm phát thải bền vững

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị Chính phủ chủ động tham gia thị trường carbon xuyên biên giới, tận dụng các cơ chế tài chính khí hậu (CFA) và quỹ chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) nhằm thu hút đầu tư xanh toàn cầu, đồng thời hiện thực hóa cam kết giảm phát thải của Việt Nam.

Ông cũng đề xuất bổ sung chỉ tiêu định lượng trong nghị quyết giám sát của Quốc hội:

Đến năm 2026, xử lý 30% nước thải đô thị, giảm tỷ lệ chôn lấp rác xuống dưới 45%, 100% địa phương có kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu.

Đến năm 2030, hoàn thiện thị trường carbon trong nước, giảm ít nhất 15% phát thải khí nhà kính và bảo đảm 100% khu công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn.

Đại biểu nhấn mạnh, minh bạch dữ liệu môi trường cần được xem là một quyền công dân trong thời đại số. Khi người dân có thể tiếp cận thông tin về chất lượng không khí, nguồn nước, rác thải…, họ sẽ chủ động hơn trong giám sát, phản ánh và cùng Nhà nước xây dựng môi trường sống bền vững.

“Bản đồ ô nhiễm số quốc gia cập nhật thời gian thực sẽ là công cụ quan trọng để Chính phủ và người dân cùng chung tay hành động vì một Việt Nam xanh, sạch và đáng sống hơn.”