Các nước vùng Vịnh thúc đẩy thỏa thuận tạm thời mở eo biển Hormuz

Ngoại trưởng các quốc gia vùng Vịnh dự kiến gặp người đồng cấp Iran trong khuôn khổ nỗ lực do Oman và Iran thúc đẩy, nhằm tạo đồng thuận về một thỏa thuận tạm thời điều phối hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Sáng kiến này được đưa ra trong bối cảnh các nước trong khu vực tìm cách hạ nhiệt căng thẳng tại tuyến vận tải chiến lược.

Ngoại trưởng sáu nước vùng Vịnh dự kiến gặp người đồng cấp Iran tại Oman để thảo luận cơ chế tạm thời bảo đảm lưu thông qua eo biển Hormuz

Cuộc gặp do Oman đề xuất sẽ là lần đầu tiên ngoại trưởng sáu nước thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) làm việc với một quan chức cấp cao Iran kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào nước Cộng hòa Hồi giáo hồi tháng 2.

Hai nguồn thạo tin cho biết cuộc gặp dự kiến diễn ra ngày 14/9 tại thành phố ven biển Salalah, Oman. Theo một nguồn tin, các chi tiết vẫn đang được hoàn thiện, song một số quốc gia đã xác nhận tham dự và cuộc gặp nhiều khả năng sẽ được tổ chức theo kế hoạch.

Hơn hai tuần trước, Tehran và Muscat thông báo đang hoàn tất một thỏa thuận tạm thời, theo đó tàu thuyền sẽ đi vào eo biển qua vùng biển Iran và chủ yếu rời đi qua vùng biển Oman. Tuy nhiên, giới ngoại giao nhận định việc mở cửa hoàn toàn eo biển vẫn phụ thuộc vào một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran. Nếu được tổ chức, cuộc gặp tại Salalah sẽ cho thấy mức độ cấp bách của khu vực trong nỗ lực khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz và kiềm chế căng thẳng giữa Washington với Tehran quanh tuyến huyết mạch của xuất khẩu năng lượng toàn cầu.

Diễn biến này cũng phản ánh mong muốn của các cường quốc vùng Vịnh trong việc hạ nhiệt quan hệ với Tehran, sau khi lực lượng Iran sử dụng tên lửa và máy bay không người lái tấn công các nước láng giềng Arab để đáp trả các đợt không kích của Mỹ và Israel. Cách tiếp cận này cho thấy các bên nhìn nhận việc kiểm soát quan hệ với Iran là điều kiện cần để khu vực trở lại ổn định.

Một nguồn tin nắm được nội dung trao đổi cho biết Iran và Oman đang tìm cách thuyết phục GCC tham gia, qua đó tạo sức ép để Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng Iran. Trong khi đó, các nước GCC muốn bảo đảm mọi thỏa thuận chỉ mang tính tạm thời và không cản trở tàu thuyền ra vào eo biển.

GCC gồm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman. Saudi Arabia và UAE vẫn duy trì các kênh ngoại giao với Iran, bất chấp những cuộc tấn công của Tehran nhằm vào hai nước này.

Lần gần nhất Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tham dự một cuộc họp của GCC là vào tháng 10/2024 tại Doha.

Oman, quốc gia có vùng biển trải dọc eo biển Hormuz và theo đuổi lập trường trung lập trong suốt xung đột, đã tiến hành nhiều tuần đàm phán với Tehran. Mục tiêu là thiết lập một hành lang tạm thời để tàu thương mại đi qua tuyến đường thủy này mà không phải trả phí.

Thỏa thuận tạm thời về eo biển, dự kiến có hiệu lực cho đến khi Iran và các nước láng giềng vùng Vịnh thống nhất quy chế dài hạn cho điểm nghẽn hàng hải này, được xem là một phương án khả thi để xoa dịu căng thẳng giữa Mỹ và Iran.

Ban đầu, một thỏa thuận giữa Iran và Oman được kỳ vọng có thể mở đường cho việc khôi phục bản ghi nhớ ngắn hạn mà Tehran và Washington ký hồi tháng 6. Văn kiện này dự kiến gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, từng bước mở lại eo biển và tạo nền tảng cho các cuộc đàm phán về giải pháp chấm dứt xung đột, trong đó có chương trình hạt nhân của Iran.

Tuy nhiên, Tehran và Washington sau đó cáo buộc lẫn nhau vi phạm thỏa thuận, một phần do bất đồng về cơ chế tàu thuyền qua eo biển, vốn là đòn bẩy chủ chốt của Iran. Tranh chấp này đã kéo theo một chuỗi hành động đáp trả quân sự với mức độ ngày càng gia tăng.

Theo một nguồn tin được thông báo về quá trình đàm phán, Mỹ đã nói với các bên trung gian rằng Washington không cân nhắc quay lại bản ghi nhớ cũ và chỉ chấp nhận một thỏa thuận toàn diện hơn, trong đó có nội dung liên quan đến hạt nhân. Về phía Iran, Tehran cho rằng ngay cả khi đạt thỏa thuận với Oman về eo biển, tuyến đường thủy này chỉ được mở hoàn toàn khi Mỹ đáp ứng các điều kiện của Iran, gồm dỡ bỏ phong tỏa cảng, khôi phục miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu và cho phép tiếp cận một phần tài sản bị đóng băng ở nước ngoài.

Hiện Mỹ và Iran chưa tiến hành đàm phán trực tiếp. Dù vậy, các bên trung gian vẫn duy trì những kênh ngoại giao kín giữa hai phía và xây dựng một đề xuất mới, với kỳ vọng đưa Washington và Tehran trở lại bàn đàm phán.

Trong khuôn khổ nỗ lực ngoại giao mới nhằm chấm dứt cuộc xung đột đã kéo dài bảy tháng, một phái đoàn Qatar đã hai lần tới Tehran trong tuần trước.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng eo biển đã được mở cửa. Tuy nhiên, hoạt động xuất khẩu năng lượng của các nước vùng Vịnh vẫn bị hạn chế, trong khi hàng hóa chưa thể lưu thông bình thường qua tuyến đường thủy này.

Sức ép tìm kiếm một giải pháp càng gia tăng sau khi lực lượng Houthi tại Yemen tiến hành cuộc tấn công nhằm khẳng định quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandeb, một tuyến hàng hải chiến lược khác. Trong bối cảnh rủi ro nguồn cung tăng lên, giá dầu Brent, chuẩn tham chiếu của thị trường dầu thô quốc tế, có thời điểm lên 109 USD/thùng trong phiên thứ Năm (10/9).