Bộ Y tế đề xuất tiền kiểm hồ sơ chặt, hậu kiểm đột xuất thực phẩm chức năng

Lỗ hổng từ cơ chế "tự công bố - tự quảng cáo"

Hiện nay, thực phẩm chức năng tại Việt Nam được phân thành bốn nhóm chính: thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt. Tuy nhiên, theo quy định hiện hành, chỉ nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe là phải kiểm soát chỉ tiêu chất lượng, còn lại hầu hết các sản phẩm – đặc biệt là thực phẩm bổ sung – chỉ cần hồ sơ tự công bố và kiểm nghiệm chỉ tiêu an toàn là đã đủ điều kiện sản xuất, lưu hành và quảng cáo. Điều này đang tạo ra khoảng trống lớn trong công tác quản lý chất lượng và thông tin sản phẩm.

Phó Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), TS. Chu Quốc Thịnh, thẳng thắn chỉ ra rằng cơ chế tự công bố hiện nay chưa có hệ thống giám sát đầy đủ. Trong hồ sơ tự công bố, chỉ tiêu an toàn được kiểm nghiệm, nhưng các chỉ tiêu chất lượng – yếu tố then chốt phản ánh tác dụng thực tế của sản phẩm – lại không được kiểm soát.

“Doanh nghiệp có thể đưa sản phẩm ra thị trường ngay sau khi nộp hồ sơ mà không qua khâu thẩm định hay xác minh quảng cáo từ cơ quan quản lý. Điều này dẫn tới tình trạng loạn quảng cáo công dụng sản phẩm, gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng,” ông Thịnh nhấn mạnh.

Bộ Y tế đề xuất tiền kiểm hồ sơ chặt, hậu kiểm đột xuất thực phẩm chức năng

Tiền kiểm hồ sơ – Hậu kiểm chủ động

Trước thực trạng này, Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo sửa đổi Nghị định 15/2018/NĐ-CP theo hướng chuyển đổi hoàn toàn cách thức quản lý: từ hậu kiểm bị động sang tiền kiểm chặt chẽ và hậu kiểm chủ động, linh hoạt.

Theo đó, nhóm thực phẩm bổ sung – vốn đang nằm trong diện tự công bố – sẽ được chuyển sang diện bắt buộc đăng ký công bố. Doanh nghiệp sẽ phải nộp hồ sơ kỹ thuật chi tiết về sản phẩm, nguyên liệu, quy trình sản xuất, chỉ tiêu chất lượng và tài liệu khoa học chứng minh công dụng.

Sau khi sản phẩm được công bố, cơ quan chức năng có thẩm quyền sẽ chủ động rà soát hồ sơ, lấy mẫu trên thị trường để kiểm tra chất lượng. Việc hậu kiểm cũng sẽ được thực hiện định kỳ hoặc đột xuất, dựa trên phản ánh từ người tiêu dùng, báo chí, hoặc phát hiện từ hệ thống giám sát.

Siết quảng cáo, tăng cường phối hợp liên ngành

Một trong những điểm nổi bật của dự thảo lần này là siết chặt hoạt động quảng cáo thực phẩm chức năng – lĩnh vực vốn bị buông lỏng nhiều năm qua. Theo đó, các cá nhân có tầm ảnh hưởng (KOLs, nghệ sĩ), nền tảng truyền thông, đơn vị phát hành quảng cáo đều sẽ phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu có hành vi quảng cáo sai lệch, vi phạm quy định.

Bộ Y tế cũng đang xây dựng Bộ quy tắc đạo đức quảng cáo thực phẩm chức năng, làm cơ sở để định hướng truyền thông lành mạnh, minh bạch hơn trong lĩnh vực này.

Đặc biệt, để tăng hiệu quả hậu kiểm và xử lý vi phạm, dự thảo lần này đề xuất cơ chế phối hợp liên ngành. Các cơ quan như Bộ Công an, Bộ Công Thương, Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ được giao nhiệm vụ tham gia giám sát thị trường, kiểm nghiệm độc lập, kiểm tra đột xuất và gỡ bỏ quảng cáo sai phạm trên các nền tảng.

Hướng đến chuẩn mực quốc tế

Bộ Y tế đang tham khảo mô hình quản lý thực phẩm chức năng của các quốc gia phát triển như Mỹ, Canada, Nhật Bản… Trong đó, mô hình của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) được xem là phù hợp với điều kiện phát triển ngành công nghiệp thực phẩm chức năng tại Việt Nam hiện nay. Mô hình này đề cao nguyên tắc quản lý toàn diện từ khâu nghiên cứu, phát triển, đăng ký đến lưu thông sản phẩm trên thị trường.

Dự kiến, dự thảo sửa đổi Nghị định 15/2018/NĐ-CP sẽ được trình Chính phủ xem xét và ban hành vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6/2025. Đây là bước đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, tăng tính minh bạch trong hoạt động sản xuất – kinh doanh thực phẩm chức năng, đồng thời đảm bảo quyền lợi và sức khỏe người tiêu dùng trước sự phát triển nóng của ngành hàng này trong thời gian qua.