Vì sao hàng triệu hộ kinh doanh đang “né” chính sách thuế và hóa đơn điện tử?

Tại Tọa đàm “Hộ kinh doanh trước vấn nạn hàng giả và tuân thủ thuế” ngày 22/6 do Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập tổ chức, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam đã nêu bật nhiều vấn đề đang tồn tại trong chính sách thuế đối với hộ kinh doanh. Bà Hải đặc biệt nhấn mạnh sự cần thiết của một đạo luật riêng để quản lý khu vực này, cũng như việc đẩy mạnh truyền thông đúng hướng nhằm giảm thiểu tâm lý hoang mang trong người dân.

Theo bà Lê Thị Duyên Hải, cả nước hiện có khoảng 3,6 triệu hộ kinh doanh có đăng ký cố định, chưa kể hàng triệu hộ hoạt động theo mùa vụ. Tuy nhiên, một phần lớn trong số đó chưa đăng ký kinh doanh hoặc chỉ đơn thuần đến cơ quan thuế xin cấp mã số thuế để hợp thức hóa hoạt động. Thực tế này khiến việc quản lý doanh thu và thu thuế của các cơ quan chức năng gặp rất nhiều khó khăn, nhất là trong bối cảnh hóa đơn vẫn chưa được sử dụng phổ biến ở cấp hộ kinh doanh.

Bà Lê Thị Duyên Hải cho biết, ngành thuế hiện mới chỉ khuyến khích hộ kinh doanh kê khai doanh thu, nhưng trên thực tế, phần lớn giao dịch với người tiêu dùng đều không phát sinh nhu cầu lấy hóa đơn. Chính điều đó tạo ra khoảng trống lớn trong việc xác định doanh thu thật và mở ra nguy cơ thất thu thuế. Trong khi đó, những người chấp hành tốt lại đối mặt với rủi ro bị “lộ” doanh thu và chịu áp lực thuế nặng hơn.

Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam. (Ảnh: Phan Chính)

Một trong những chính sách đáng chú ý gần đây là Nghị định 70, quy định bắt buộc hộ kinh doanh phát hành hóa đơn điện tử từ máy bán hàng. Theo bà Hải, đây là công cụ quan trọng để minh bạch hóa doanh thu, nhưng việc triển khai vẫn gặp nhiều rào cản, nhất là tại các vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện công nghệ và nhận thức còn hạn chế. Bà cho rằng nếu không có sự hỗ trợ cụ thể về kỹ thuật và truyền thông, chính sách tốt cũng có thể trở thành gánh nặng tâm lý cho người dân.

Hiện nay, hộ kinh doanh được chia thành hai nhóm chính: nhóm nộp thuế khoán và nhóm kê khai theo doanh thu. Nhóm hộ khoán vẫn nằm trong “vùng an toàn”, bởi mức thuế được ấn định và ít biến động qua các năm. Tuy nhiên, khi xuất hiện các chính sách siết chặt như hóa đơn điện tử, tâm lý lo ngại lại gia tăng, bởi doanh thu thực tế có thể bị phơi bày, dẫn đến việc bị áp thuế nặng hơn nhiều so với mức khoán hiện nay.

Bà Lê Thị Duyên Hải khẳng định, khoảng 2,6 triệu hộ kinh doanh hiện có quy mô nhỏ, doanh thu thấp, trong đó hơn 1 triệu hộ không phải chịu thuế thu nhập cá nhân do dưới ngưỡng 100 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, với cách tiếp cận hiện tại, ngay cả những hộ không thuộc diện nộp thuế cũng cảm thấy lo lắng vì thông tin không được phổ biến minh bạch, nhất quán. Điều này dễ dẫn tới hiểu nhầm và cản trở sự hợp tác giữa người dân và cơ quan thuế.

Đặc biệt, bà Hải nhấn mạnh đến tâm lý sợ hãi khi bị yêu cầu chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Nhiều hộ cho rằng nếu trở thành doanh nghiệp sẽ phải đóng thuế cao hơn, thực hiện nhiều thủ tục rườm rà, trong khi lợi ích chưa rõ ràng. Tình trạng này khiến một số hộ thà ngừng kinh doanh còn hơn phải bước vào “vùng quản lý nghiêm ngặt”.

Toàn cảnh buổi tọa đàm (Ảnh: Phan Chính)

Từ thực tiễn đó, bà Lê Thị Duyên Hải, đề xuất cần xây dựng một đạo luật riêng dành cho hộ kinh doanh. Hiện tại, khái niệm hộ kinh doanh chỉ được đề cập rải rác trong một số văn bản pháp lý như Luật Quản lý thuế, Nghị định đăng ký doanh nghiệp hay các nghị quyết của Đảng. Tuy nhiên, chưa có một hệ thống pháp lý đầy đủ, rõ ràng và ổn định nào dành riêng cho loại hình này.

Bên cạnh đó, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam nhấn mạnh vai trò then chốt của công tác truyền thông. Cơ quan thuế cần phổ biến thông tin rõ ràng, dễ hiểu, đúng đối tượng để tránh gây hiểu nhầm hoặc khiến người không thuộc diện điều chỉnh cũng cảm thấy hoang mang. Bà cho rằng truyền thông chính sách cần làm đúng, trúng và kịp thời thì mới có thể tạo ra hiệu ứng tích cực trong xã hội.

Cuối cùng, bà khuyến nghị, nếu muốn thực hiện hóa mục tiêu nâng số doanh nghiệp lên 2 triệu vào năm 2030, thì ngoài các biện pháp kỹ thuật như hóa đơn điện tử, Nhà nước cần đặc biệt quan tâm đến chính sách hỗ trợ chuyển đổi cho hộ kinh doanh, bao gồm miễn giảm thuế ban đầu, hỗ trợ phần mềm kế toán, đơn giản hóa thủ tục và đảm bảo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng.