 |
| Từ 1/7/2026, doanh nghiệp siêu nhỏ được bố trí người thân làm kế toán |
Trong thực tế tư vấn và vận hành, nhiều doanh nghiệp có quy mô rất nhỏ thường phản ánh một nghịch lý quen thuộc: doanh thu ổn định nhưng chi phí tuân thủ hành chính, trong đó có chi phí kế toán, chiếm tỷ lệ đáng kể so với quy mô hoạt động. Người thân trong gia đình hoàn toàn có thể xử lý sổ sách khi số lượng nghiệp vụ ít, nhưng trước đây, việc bố trí người thân vào vị trí kế toán còn thiếu quy định cụ thể và rõ ràng cho nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ.
Doanh nghiệp siêu nhỏ (DNSN), được xác định theo tiêu chí của pháp luật về hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam. Đây cũng là nhóm chịu áp lực lớn nhất từ các yêu cầu tuân thủ hành chính. Đơn giản hóa chế độ kế toán cho nhóm này vì thế không chỉ là câu chuyện giảm chi phí của từng doanh nghiệp, mà còn phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục hành chính và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa của Chính phủ.
5 điểm thay đổi cốt lõi của Thông tư 58/2026/TT-BTC
Thông tư 58/2026/TT-BTC do Bộ trưởng Bộ Tài chính ký ban hành ngày 25/5/2026, có hiệu lực và áp dụng cho các năm tài chính bắt đầu từ ngày 01/7/2026 trở đi. Văn bản này thay thế Thông tư 132/2018/TT-BTC - bộ quy định kế toán dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ từ cuối năm 2018.
Thứ nhất, về nhân sự kế toán: Đây là điểm được chú ý nhất. Thông tư liệt kê rõ ràng và đầy đủ các đối tượng người thân được phép làm kế toán trong doanh nghiệp siêu nhỏ, bao gồm cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, vợ, chồng, con đẻ, con nuôi, anh, chị, em ruột của người đại diện theo pháp luật, người đứng đầu, giám đốc hoặc tổng giám đốc và của cấp phó phụ trách tài chính, kế toán. Người đang đảm nhiệm vai trò quản lý, điều hành, thủ kho, thủ quỹ, người được giao nhiệm vụ thường xuyên mua bán tài sản trong doanh nghiệp cũng có thể được bố trí làm kế toán. Doanh nghiệp vẫn có thể thuê dịch vụ kế toán bên ngoài theo nhu cầu.
Thứ hai, về kế toán trưởng: Thông tư 132/2018 đã có hướng dẫn về việc bố trí phụ trách kế toán. Thông tư 58/2026 tiếp tục và làm rõ hơn: doanh nghiệp siêu nhỏ không bắt buộc phải bố trí kế toán trưởng; trường hợp phân công phụ trách kế toán thay vị trí kế toán trưởng, người này được ký thay kế toán trưởng trên toàn bộ chứng từ kế toán, sổ kế toán và báo cáo tài chính của đơn vị.
Thứ ba, về phương pháp ghi sổ: Thay vì một phương pháp ghi sổ chung duy nhất, Thông tư 58 phân chia hệ thống ghi sổ thành bốn trường hợp cụ thể tại Điều 5, 6, 7 và 8, tương ứng với phương pháp nộp thuế GTGT và thuế TNDN mà doanh nghiệp đang áp dụng. Cách tiếp cận này đảm bảo sổ kế toán phản ánh đúng bản chất nghiệp vụ thuế và thuận tiện hơn khi đối chiếu với cơ quan thuế.
Thứ tư, về linh hoạt hóa chứng từ và sổ sách: Doanh nghiệp siêu nhỏ được quyền thiết kế thêm hoặc sửa đổi, bổ sung biểu mẫu chứng từ kế toán và sổ kế toán so với mẫu hướng dẫn trong Thông tư, với điều kiện vẫn phải tuân thủ Luật Kế toán, phản ánh đầy đủ, minh bạch và dễ đối chiếu.
Thứ năm, về hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh: Thông tư mở thêm quyền lựa chọn tự nguyện áp dụng chế độ kế toán này cho hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh có nhu cầu, một hướng mở quan trọng trong bối cảnh ngày càng nhiều hộ kinh doanh đang trên lộ trình chuyển đổi lên doanh nghiệp.
So sánh điểm khác biệt giữa Thông tư 132/2018 và Thông tư 58/2026:
| Nội dung | Thông tư 132/2018 | Thông tư 58/2026 |
|---|---|---|
| Người thân làm kế toán | Chưa quy định cụ thể cho DNSN | ✔ Được phép (cha mẹ đẻ/nuôi, vợ/chồng, con đẻ/nuôi, anh chị em ruột…) |
| Kế toán trưởng | Đã cho phép bố trí phụ trách kế toán thay kế toán trưởng | ✔ Quy định rõ hơn: phụ trách kế toán được ký thay kế toán trưởng trên chứng từ, sổ sách, BCTC |
| Phương pháp ghi sổ | Một phương pháp chung | ✔ 4 trường hợp theo phương pháp nộp thuế GTGT & TNDN (Điều 5–8) |
| Mẫu chứng từ, sổ sách | Theo mẫu cố định | ✔ Được sửa đổi, bổ sung phù hợp thực tế (đảm bảo Luật Kế toán) |
| HKD, cá nhân kinh doanh | Không áp dụng | ✔ Được lựa chọn tự nguyện áp dụng |
| Đối chiếu hóa đơn điện tử | Chưa quy định cụ thể | ✔ Có hướng dẫn sổ đối chiếu với thông báo thuế điện tử của cơ quan thuế |
Một rủi ro nhận thức quan trọng cần làm rõ: việc Thông tư 58 quy định rõ ràng hơn về nhân sự kế toán không có nghĩa là nghĩa vụ tuân thủ kế toán được giảm nhẹ. Người thân làm kế toán vẫn phải đảm bảo chứng từ hợp lệ, sổ sách đầy đủ, báo cáo tài chính trung thực và ghi sổ đúng phương pháp quy định tại Thông tư 58. Toàn bộ quy định của Luật Kế toán và các văn bản pháp luật liên quan về chứng từ kế toán vẫn áp dụng đầy đủ.
Khi doanh nghiệp thay đổi chế độ kế toán áp dụng, do chuyển đổi phương pháp nộp thuế GTGT hoặc TNDN, hoặc do lựa chọn sang chế độ kế toán dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp phải căn cứ số dư cuối kỳ trên sổ kế toán kỳ trước để chuyển sang số dư đầu kỳ của sổ kế toán mới tương ứng (Điều 11, Thông tư 58/2026/TT-BTC). Đây là công việc kỹ thuật đòi hỏi sự cẩn trọng, nên được thực hiện bởi người có hiểu biết về kế toán hoặc có sự hỗ trợ của đơn vị tư vấn.
Với doanh nghiệp siêu nhỏ đang sử dụng hóa đơn điện tử và được hệ thống thông tin quản lý thuế của cơ quan thuế hỗ trợ thông báo số thuế phải nộp, Thông tư hướng dẫn rõ: doanh nghiệp sử dụng các mẫu sổ kế toán trong Thông tư này để theo dõi và đối chiếu với số thuế theo thông báo của cơ quan thuế. Đây là cơ chế kết nối sổ sách kế toán nội bộ với dữ liệu thuế điện tử, một bước tiến thực chất trong số hóa quản lý thuế.
| Lưu ý: Thông tư 58/2026/TT-BTC là văn bản về chế độ kế toán, không phải văn bản miễn hoặc điều chỉnh nghĩa vụ thuế. Nghĩa vụ xác định và nộp thuế vẫn thực hiện đầy đủ theo pháp luật thuế hiện hành. |
Với hiệu lực áp dụng cho năm tài chính bắt đầu từ ngày 01/7/2026, doanh nghiệp siêu nhỏ cần chủ động chuẩn bị theo trình tự sau:
| STT | Hành động | Nội dung cụ thể |
|---|---|---|
| 1 | Xác định tư cách DNSN | Đối chiếu tiêu chí doanh nghiệp siêu nhỏ theo pháp luật hỗ trợ DNNVV (số lao động, vốn, doanh thu) để xác định thông tư áp dụng. |
| 2 | Kiện toàn nhân sự kế toán | Nếu người thân đáp ứng điều kiện, chính thức hóa bằng quyết định phân công bằng văn bản, lưu hồ sơ rõ ràng. |
| 3 | Xử lý vị trí kế toán trưởng | Không bắt buộc. Nếu phân công phụ trách kế toán, cần có quyết định văn bản làm căn cứ ký thay kế toán trưởng. |
| 4 | Xác định phương pháp nộp thuế | Xác định phương pháp nộp thuế GTGT và TNDN hiện tại để áp đúng trường hợp ghi sổ (Điều 5–8, Thông tư 58). |
| 5 | Chuyển đổi hệ thống sổ sách | Căn cứ số dư cuối kỳ sổ theo Thông tư 132, chuyển sang sổ mới theo Điều 11 Thông tư 58 đầu năm tài chính áp dụng. |
| 6 | Tích hợp hóa đơn điện tử | Nếu dùng HĐĐT, chuẩn bị mẫu sổ kế toán DNSN để đối chiếu với thông báo số thuế từ cơ quan thuế. |
| 7 | HKD, cá nhân kinh doanh | Đây là lựa chọn tự nguyện. Đánh giá khả năng tuân thủ thực tế trước khi quyết định áp dụng. |
Góc nhìn chính sách: Đơn giản hóa không đồng nghĩa với buông lỏng
Thông tư 58/2026/TT-BTC là một bước cụ thể hóa tinh thần cải cách thủ tục hành chính và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Việc thừa nhận thực tế vận hành của nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ, vốn hoạt động theo mô hình gia đình, tận dụng nguồn lực nội bộ và hạn chế khả năng thuê ngoài, là cách tiếp cận chính sách thực tiễn và có trách nhiệm.
Song, thông điệp cốt lõi cần nhớ: khi rào cản về nhân sự được làm rõ và thông thoáng hơn, yêu cầu về ý thức tuân thủ, minh bạch tài chính và quản lý chứng từ nội bộ cần được nâng lên tương xứng. Đây cũng là hướng đi mà Bộ Tài chính hướng đến: tin tưởng doanh nghiệp hơn, nhưng cũng kỳ vọng doanh nghiệp tự quản trị tốt hơn.
Thông tư 58/2026/TT-BTC là tin tốt cho cộng đồng doanh nghiệp siêu nhỏ, những người vốn phải gánh chịu chi phí tuân thủ không cân xứng với quy mô. Quyền bố trí người thân làm kế toán, không bắt buộc kế toán trưởng, linh hoạt hóa sổ sách và kết nối với hóa đơn điện tử là những cải cách thực chất, đi vào đúng bài toán mà người kinh doanh nhỏ đang phải đối mặt.
Doanh nghiệp cần nhớ rằng đây là thông tư về chế độ kế toán, không phải văn bản miễn nghĩa vụ thuế hay miễn kê khai. Doanh nghiệp nào chủ động chuẩn bị trước 01/7/2026, rà soát phân loại, kiện toàn nhân sự kế toán, xác định đúng phương pháp ghi sổ và chuyển đổi số dư sổ sách đúng quy định sẽ không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn xây dựng được nền tảng quản trị tài chính bền vững hơn cho chặng đường dài.
Người nộp thuế, doanh nghiệp và hộ kinh doanh nên đối chiếu tình huống cụ thể với cơ quan thuế quản lý trực tiếp hoặc chuyên gia tư vấn kế toán – thuế trước khi thực hiện chuyển đổi.
