Trung Quốc thúc Iran kiềm chế Houthi, bảo vệ huyết mạch năng lượng Trung Đông

Theo ba nguồn thạo tin tại Iran được Reuters khai thác, Trung Quốc đã kín đáo đề nghị Tehran phát huy ảnh hưởng nhằm kiềm chế lực lượng Houthi ở Yemen. Đề nghị được đưa ra sau khi Arab Saudi tìm kiếm sự hỗ trợ của Bắc Kinh, trong bối cảnh chiến dịch quân sự của nhóm vũ trang được Iran hậu thuẫn làm gia tăng rủi ro đối với các tuyến thương mại và năng lượng chiến lược trong khu vực.

Theo các nguồn tin, Riyadh đề nghị Trung Quốc hỗ trợ sau khi lực lượng Houthi nhanh chóng mở rộng hoạt động dọc bờ Biển Đỏ và khu vực quanh eo biển Bab el-Mandeb. Diễn biến này đe dọa hoạt động xuất khẩu dầu, vận tải hàng hóa của Arab Saudi và có thể kéo chi phí bảo hiểm, logistics quốc tế tăng cao.

Arab Saudi đề nghị Trung Quốc giải quyết vấn đề eo biển Bab el-Mandeb, tuyến đường biển đang bị phiến quân Houthi kiểm soát

Trong các tuyên bố công khai, Trung Quốc kêu gọi các bên kiềm chế, tăng cường đối thoại và khôi phục an toàn hàng hải. Tuy nhiên, theo các nguồn tin, thông điệp được Bắc Kinh chuyển tới Tehran ở kênh riêng có nội dung cụ thể và mạnh mẽ hơn.

Bắc Kinh muốn Iran sử dụng ảnh hưởng đối với lực lượng Houthi để ngăn xung đột lan rộng trên các tuyến vận chuyển năng lượng có ý nghĩa sống còn đối với chuỗi cung ứng và nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Những người được thông báo về các cuộc thảo luận, đề nghị giấu tên, không cho biết thông điệp được chuyển qua kênh nào, cũng như có được nêu trong chuyến thăm Trung Quốc hôm thứ Tư (16/9) của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hay không. Theo các nguồn tin, Tehran đáp lại rằng ổn định và hòa bình khu vực phụ thuộc vào việc chấm dứt cuộc chiến do Mỹ và Israel tiến hành chống Iran.

Ba nguồn tin tại Iran cho biết phía Trung Quốc không đưa ra lời đe dọa cụ thể, cũng không phát tín hiệu cho thấy Bắc Kinh sẽ sử dụng sức ép kinh tế nếu Tehran không tác động tới lực lượng Houthi.

Trả lời đề nghị bình luận của Reuters, Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Bắc Kinh không mong căng thẳng khu vực tiếp tục lan sang Yemen và Biển Đỏ, đồng thời cho rằng bất ổn leo thang không phục vụ lợi ích của bất kỳ bên nào. Cơ quan này nhấn mạnh chủ quyền và an ninh của mọi quốc gia cần được tôn trọng; các cơ sở thiết yếu đối với đời sống người dân không được trở thành mục tiêu. Trung Quốc đồng thời kêu gọi chấm dứt những hành động làm tình hình thêm phức tạp và giải quyết bất đồng bằng đối thoại, đàm phán.

Bộ Ngoại giao Iran và Văn phòng Truyền thông Chính phủ Arab Saudi chưa phản hồi đề nghị bình luận của Reuters.

Quan hệ kinh tế là nền tảng quan trọng trong tính toán của Trung Quốc và Iran. Hơn một thập niên qua, Trung Quốc giữ vị trí đối tác thương mại lớn nhất và khách hàng chủ chốt của dầu mỏ Iran. Theo Công ty phân tích hàng hóa Kpler, năm 2025, thị trường Trung Quốc hấp thụ hơn 80% lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển của Iran, tương đương bình quân khoảng 1,4 triệu thùng/ngày. Một nhà ngoại giao cấp cao phương Tây tại khu vực nhận định Bắc Kinh là một trong số ít trung tâm quyền lực còn có khả năng gây sức ép để Iran kiềm chế lực lượng Houthi.

Trung Quốc và Iran hiện đang có mối quan hệ tương hỗ, đặc biệt trong bối cảnh xung đột vũ trang hiện nay

Theo các nguồn tin Iran và phương Tây, lực lượng Houthi hình thành trong những năm 1990 nhằm phản đối ảnh hưởng của Hồi giáo dòng Sunni của Arab Saudi tại Yemen. Lực lượng này được cho là nhận vũ khí, huấn luyện và tài trợ từ Iran, đồng thời là một bộ phận trong “Trục Kháng chiến” do Tehran hậu thuẫn, có lập trường chống phương Tây và Israel.

Bất kỳ mối đe dọa nào từ lực lượng Houthi đối với hoạt động hàng hải trên Biển Đỏ và qua eo biển Bab el-Mandeb cũng có thể làm sâu sắc thêm cú sốc năng lượng toàn cầu, nhất là sau khi Iran bắt đầu phong tỏa eo biển Hormuz. Nếu tuyến Hormuz tiếp tục bị gián đoạn, trong khi các cuộc tiến công nhằm vào tàu thuyền hoặc cảng biển ở Biển Đỏ kéo dài, hai hành lang xuất khẩu dầu chủ chốt của Trung Đông có nguy cơ cùng lúc bị thu hẹp. Kịch bản này không chỉ đẩy giá năng lượng, cước vận tải và phí bảo hiểm lên cao, mà còn mở rộng phạm vi đối đầu giữa Iran và Mỹ.

Một nguồn tin nhận định, Iran cùng các đồng minh đang tạo sức ép ở cả hai đầu của mạng lưới hàng hải trọng yếu trong khu vực, trong khi Trung Quốc phụ thuộc vào cả hai tuyến này.

Ông Alex Vatanka, Giám đốc Chương trình Iran tại Viện Trung Đông ở Washington, cho rằng dù phản đối sức ép của Mỹ đối với Tehran, Bắc Kinh vẫn phải tính đến lợi ích kinh tế rộng lớn hơn tại Trung Đông. Khu vực này cung cấp khoảng một nửa lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, trong khi kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh đạt khoảng 300 tỷ USD mỗi năm. Theo ông Vatanka, Iran có thể làm gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz, song việc kéo dài biện pháp này sẽ đến lúc gây tổn hại chính đối tác lớn mà Tehran ngày càng phụ thuộc.

Theo ba nguồn tin Iran, chưa rõ Tehran có hành động trước những quan ngại do Bắc Kinh nêu ra hay không. Dù vậy, quan hệ với Trung Quốc vẫn có sức nặng đáng kể cả về kinh tế và chiến lược đối với Iran, trong bối cảnh nước này tiếp tục đối mặt các mối đe dọa từ bên ngoài. Các nguồn tin cũng lưu ý Trung Quốc duy trì quan hệ chặt chẽ với Mỹ.

Trung Quốc đồng thời là một trong số ít nền kinh tế có đủ năng lực tài chính để cung cấp nguồn vốn Tehran cần nhằm duy trì ngành dầu khí và giảm sức ép lên nền kinh tế đang chịu tác động nặng nề của chiến tranh và các lệnh trừng phạt. Ảnh hưởng của Bắc Kinh còn được thể hiện trên mặt trận ngoại giao. Năm 2023, Trung Quốc làm trung gian cho thỏa thuận khôi phục quan hệ giữa Iran và Arab Saudi sau nhiều năm đối đầu.

Dù vậy, dư địa ảnh hưởng của Bắc Kinh không phải không có giới hạn. Một số ý kiến tại Iran cho rằng thương mại phi dầu mỏ và dòng vốn đầu tư từ Trung Quốc vẫn tương đối khiêm tốn kể từ khi hai nước ký thỏa thuận hợp tác 25 năm vào năm 2021, nhất là so với quy mô cam kết đầu tư ngày càng lớn của Bắc Kinh tại các nền kinh tế Arab vùng Vịnh.

Theo hai nguồn tin Iran, Trung Quốc vẫn là đối tác Tehran không thể bỏ qua, song lợi ích của Bắc Kinh chỉ là một trong nhiều biến số trong quyết sách của Iran. Những lựa chọn của Tehran chịu tác động đồng thời từ ưu tiên chiến lược, nhu cầu kinh tế và sức ép chính trị. Một nhà ngoại giao phương Tây nhận định quan hệ hai bên mang tính phụ thuộc lẫn nhau: Iran cần thị trường, vốn và hậu thuẫn ngoại giao của Trung Quốc, còn Bắc Kinh cần eo biển Hormuz sớm mở cửa trở lại và tuyến vận tải trên Biển Đỏ được bảo đảm an toàn.

Theo giới phân tích, phép thử đối với ảnh hưởng của Trung Quốc nằm ở việc Bắc Kinh có sẵn sàng gắn các yêu cầu ngoại giao với công cụ kinh tế cụ thể hay không. Khả năng bảo vệ ổn định nguồn cung năng lượng và các tuyến thương mại trọng yếu sẽ là thước đo rõ nhất cho mức độ quyết tâm của Trung Quốc trong quan hệ với Tehran.