Quốc hội bàn ưu đãi xe điện: Không thể thiếu cơ chế thu hồi pin thải

Sáng 23/4, Quốc hội thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế, trong đó nội dung liên quan đến thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xe điện chạy bằng pin thu hút sự quan tâm lớn.

Theo đề xuất của Chính phủ, chính sách ưu đãi thuế đối với ôtô chở người dưới 24 chỗ chạy bằng pin sẽ được kéo dài đến hết năm 2030. Cơ quan soạn thảo cho rằng việc gia hạn ưu đãi là cần thiết để từng bước thay đổi thói quen tiêu dùng, thúc đẩy dịch chuyển từ phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang xe điện.

Đây cũng là giải pháp được kỳ vọng góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hạn chế ô nhiễm không khí tại đô thị và giảm phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu truyền thống trong bối cảnh giá cả, nguồn cung còn biến động.

Việc kéo dài ưu đãi thuế không chỉ mang ý nghĩa kích cầu trước mắt mà còn tạo thêm dư địa để doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất, lắp ráp, phân phối xe điện xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn, mở rộng sản xuất và phát triển công nghệ.

Đại biểu đề xuất buộc doanh nghiệp thu hồi, tái chế pin xe điện

Đồng tình với định hướng tiếp tục ưu đãi thuế, đại biểu Đoàn Hùng Vũ, Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Tháp, lưu ý một vấn đề then chốt là nguy cơ ô nhiễm môi trường từ pin xe điện khi hư hỏng hoặc hết hạn sử dụng.

Đại biểu Đoàn Hùng Vũ, Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Tháp. Ảnh: báo Đại biểu nhân dân

Theo đại biểu, chính sách khuyến khích tiêu dùng không nên chỉ dừng ở việc hỗ trợ người mua, mà cần được thiết kế đồng bộ với hạ tầng trạm sạc, hạ tầng kỹ thuật và các giải pháp công nghệ nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của thị trường xe điện.

Từ thực tế đó, ông đề nghị bổ sung quy định bắt buộc doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe điện phải thu hồi, tái chế pin đã qua sử dụng. Đồng thời, cần hình thành hệ thống thu gom, xử lý chuyên nghiệp, đủ năng lực tiếp nhận lượng pin thải tăng lên trong tương lai.

Đề xuất này cho thấy cách tiếp cận mới trong chính sách phát triển xe điện: ưu đãi thuế phải đi cùng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Nếu chỉ thúc đẩy tiêu dùng mà chưa chuẩn bị đầy đủ khâu xử lý cuối vòng đời sản phẩm, Việt Nam có thể đối mặt với một dạng áp lực môi trường mới khi quy mô thị trường tăng nhanh.

Bên cạnh yêu cầu thu hồi pin, đại biểu cũng kiến nghị cần có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu công nghệ tái chế, thay thế pin công nghệ cũ bằng các dòng pin thế hệ mới an toàn hơn, thân thiện hơn với môi trường.

Không chỉ kích cầu, chính sách phải tạo hệ sinh thái giao thông xanh

Theo đại biểu Đoàn Hùng Vũ, việc khuyến khích sử dụng xe chạy bằng pin phù hợp với định hướng tăng trưởng xanh, chuyển đổi năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam.

Ở góc độ kinh tế, chính sách ưu đãi thuế tiêu thụ đặc biệt còn mở ra dư địa hình thành ngành công nghiệp mới, tạo việc làm, thúc đẩy sản xuất linh kiện, pin, hạ tầng sạc và các dịch vụ liên quan. Nếu được triển khai hiệu quả, xe điện có thể trở thành một lĩnh vực tăng trưởng mới, thu hút đầu tư trong chuỗi công nghiệp xanh.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó đoàn đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, cho rằng ưu đãi thuế là công cụ cần thiết để hỗ trợ thị trường, giảm dần phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tạo sự ổn định cho nhà đầu tư, doanh nghiệp.

Tuy nhiên, bà nhấn mạnh hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào mức độ triển khai đồng bộ của nhiều yếu tố đi kèm, gồm hạ tầng trạm sạc, năng lực lưới điện phân phối, giải pháp xử lý pin thải và nâng tỷ lệ nội địa hóa trong chuỗi sản xuất.

Điều này đồng nghĩa, bài toán xe điện không còn là câu chuyện riêng của chính sách thuế, mà là bài toán tổng thể về công nghiệp, năng lượng, môi trường và năng lực quản trị thị trường.

Những rủi ro cần tính trước khi thị trường tăng tốc

Theo các đại biểu, quá trình mở rộng thị trường xe điện có thể kéo theo không ít thách thức nếu thiếu chuẩn bị từ sớm.

Một trong những rủi ro dễ thấy là áp lực lên lưới điện phân phối, nhất là tại các đô thị lớn hoặc khu vực tập trung nhiều trạm sạc công suất cao. Nếu không có kế hoạch nâng cấp phù hợp, tình trạng quá tải cục bộ hoàn toàn có thể xảy ra.

Bên cạnh đó là bài toán xử lý pin sau sử dụng. Dù lượng pin thải hiện chưa lớn, đây vẫn là vấn đề cần đi trước một bước bởi vòng đời pin xe điện thường kéo dài nhiều năm. Khi thị trường đạt quy mô đủ lớn, khối lượng pin hết hạn sử dụng sẽ tăng nhanh và đòi hỏi hệ thống thu gom, tái chế được vận hành sẵn sàng.

Ngoài ra, việc đẩy mạnh chuyển dịch sang phương tiện xanh cũng có thể ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách từ các phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Do đó, theo các đại biểu, chính sách cần được tính toán theo hướng cân bằng giữa mục tiêu môi trường, mục tiêu phát triển công nghiệp và yêu cầu ổn định ngân sách.

Tỷ lệ tái chế pin hiện tạm thời ở mức 0%

Một điểm đáng chú ý được nêu tại phiên thảo luận là theo Nghị định 110/2026, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với pin xe điện và xe hybrid hiện được điều chỉnh tạm thời về 0%.

Cơ quan soạn thảo lý giải rằng pin xe điện có tuổi thọ dài, lượng chất thải phát sinh chưa nhiều, trong khi thị trường xe điện tại Việt Nam còn ở giai đoạn đầu phát triển. Nguồn pin thải hiện còn hạn chế, khiến doanh nghiệp khó đáp ứng ngay yêu cầu tái chế bắt buộc.

Tuy nhiên, chính thực tế này cũng đặt ra yêu cầu sớm xây dựng khung chính sách dài hạn. Khi thị trường còn mới, chi phí thiết lập cơ chế thu hồi, chuẩn hóa quy trình xử lý và khuyến khích đầu tư công nghệ tái chế có thể thấp hơn so với việc xử lý hậu quả khi số lượng pin thải tăng mạnh trong tương lai.