Trong kỷ nguyên công nghệ số, khoa học và công nghệ (KH&CN) trở thành yếu tố quan trọng nhất đối với sự phát triển nhanh và bền vững của mọi quốc gia. Tuy nhiên, quá trình phát triển KH&CN vẫn gặp không ít vướng mắc, trong đó có những điểm nghẽn cốt lõi cần được tháo gỡ để thúc đẩy tiến bộ.
Nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN Nguyễn Quân đã chỉ ra ba điểm nghẽn chính của KH&CN Việt Nam hiện nay, bao gồm cơ chế tài chính, phương thức đầu tư và chính sách sử dụng cán bộ KH&CN, trong đó cơ chế tài chính được xem là "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Cơ chế tài chính không phù hợp đang làm suy giảm hiệu quả đầu tư, gây khó khăn cho các nhà khoa học, khiến nhiều nhân tài rời bỏ khu vực công lập để chuyển sang khu vực tư nhân hoặc ra nước ngoài.
 |
| Phát triển khoa học - công nghệ: Cơ chế tài chính là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” |
Một trong những bất cập lớn nhất hiện nay là cơ chế cấp phát kinh phí ngân sách nhà nước cho nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (R&D). Việc tài trợ kinh phí cho các dự án khoa học công nghệ đang bị ràng buộc theo mô hình đầu tư xây dựng cơ bản, buộc phải tuân theo kế hoạch tài chính năm. Điều này dẫn đến việc các nhiệm vụ KH&CN phải được lập danh mục từ trước, trình Quốc hội thông qua rồi mới được cấp ngân sách vào đầu năm sau. Cách làm này khiến các nhà khoa học phải chờ đợi nhiều năm để nhận được kinh phí, trong khi những nghiên cứu phát sinh mới lại không thể được bố trí vốn do không có trong danh mục đã được phê duyệt từ trước.
Trong khi đó, các quốc gia phát triển đều sử dụng cơ chế quỹ để hỗ trợ, tài trợ cho nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ từ ngân sách nhà nước. Việt Nam cũng từng thử nghiệm cơ chế quỹ từ năm 2008 với việc thành lập Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) theo nghị định của Chính phủ. Tuy nhiên, hơn 10 năm qua, cơ chế quỹ này chưa được triển khai rộng rãi do chưa có sự thay đổi trong Luật Ngân sách Nhà nước cũng như các văn bản hướng dẫn liên quan.
Bên cạnh đó, để thúc đẩy sự phát triển của KH&CN, việc huy động đầu tư từ xã hội là yếu tố không thể thiếu. Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp có thể trích tối đa 10% thu nhập tính thuế hàng năm để lập quỹ phát triển KH&CN. Tuy nhiên, do luật không quy định bắt buộc và mức trần 10% vẫn còn hạn chế, đa số doanh nghiệp không thực hiện trích lập quỹ, khiến nguồn vốn xã hội dành cho KH&CN chưa được khai thác hiệu quả. Một số doanh nghiệp nhà nước dù có lập quỹ nhưng lại không thể sử dụng do vướng mắc về cơ chế.
Dù đã có hơn 20 tỉnh, thành phố và một số bộ ngành thành lập quỹ phát triển KH&CN theo Luật KH&CN năm 2013, hoạt động của các quỹ này vẫn còn nhiều hạn chế. Nguồn vốn chỉ được cấp một lần từ ngân sách nhà nước, các khoản bổ sung hàng năm chủ yếu phụ thuộc vào phân bổ ngân sách cho các nhiệm vụ KH&CN cấp bộ, cấp tỉnh, cũng như đóng góp từ doanh nghiệp. Ngoài ra, việc khoán chi đến sản phẩm cuối cùng đối với các đề tài, dự án khoa học công nghệ cũng cần được điều chỉnh, bởi thực trạng hiện nay cho thấy thời gian làm hồ sơ thanh quyết toán còn dài hơn cả thời gian nghiên cứu thực tế.
Nhằm tháo gỡ vướng mắc và thúc đẩy sự phát triển của KH&CN, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong khuôn khổ Kỳ họp Quốc hội bất thường lần thứ 9 diễn ra ngày 15/2, các đại biểu đã nghe Bộ trưởng Bộ TT&TT Nguyễn Mạnh Hùng trình bày Tờ trình dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thí điểm một số chính sách nhằm tháo gỡ khó khăn trong hoạt động KH&CN và đổi mới sáng tạo.
Dự thảo này đưa ra nhiều điểm mới, bao gồm việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, đồng thời thí điểm cơ chế cho doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới dưới sự giám sát của Nhà nước. Bên cạnh đó, còn có chính sách miễn trừ trách nhiệm đối với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới hoặc mô hình kinh doanh mới mà gặp phải thiệt hại kinh tế do nguyên nhân khách quan.
Để Nghị quyết 57 phát huy hiệu quả, TS. Nguyễn Quân nhấn mạnh rằng cần đồng bộ hóa các quy định pháp luật nhằm đổi mới cơ chế tài chính cho phát triển KH&CN theo hướng khả thi. Ông cảnh báo rằng nếu không có sự điều chỉnh đồng bộ, sẽ dẫn đến tình trạng chính sách bị trì trệ như đã từng xảy ra với Luật KH&CN năm 2013. Việc triển khai chính sách đột phá cần đảm bảo các điều khoản mới được quy định rõ ràng trong các luật chuyên ngành liên quan, đồng thời phải có cơ chế sửa đổi cụ thể đối với những luật chưa có quy định phù hợp.
Thủ tướng Phạm Minh Chính cũng khẳng định rằng Chính phủ đã chỉ đạo tập trung sửa đổi nhiều luật quan trọng như Luật Ngân sách Nhà nước, các luật thuế, Luật Doanh nghiệp và Luật KH&CN. Một số luật sẽ được trình tại Kỳ họp Quốc hội trong tháng 5 tới. Thủ tướng nhấn mạnh rằng cần có những chính sách cụ thể và mang tính đột phá để thực sự đổi mới KH&CN. Ngoài các cơ chế đặc biệt, cần thiết kế công cụ quản lý hiệu quả để đảm bảo tính minh bạch, tránh vi phạm, tham nhũng và lãng phí, đồng thời tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển khoa học và công nghệ trong nước.
