Qua công việc, nhiều anh em lãnh đạo cấp Vụ thuộc Ban Đối ngoại Trung ương Đảng và Bộ Ngoại giao thường nhắc đến ông Vũ Khoan là nhà ngoại giao chuyên nghiệp, luôn khát khao đưa Việt Nam hội nhập sâu rộng với thế giới.
Nhà ngoại giao xuất sắc
Ông Vũ Khoan bắt đầu sự nghiệp từ cán bộ phiên dịch thuộc Phòng phiên dịch Bộ Ngoại giao, phiên dịch tiếng Nga cho lãnh đạo bộ, phục vụ các đoàn đi công tác Liên Xô và đón các Đoàn Liên Xô vào Việt Nam, ông luôn tâm niệm nghề phiên dịch rất quan trọng. Là người trong cuộc, khi đang là nhà lãnh đạo cấp cao và cả khi đã nghỉ hưu, ông luôn coi cán bộ phiên dịch là cầu nối quan trọng với đối tác và bạn bè quốc tế.
Cán bộ làm công tác Đối ngoại phải là người yêu nước sâu sắc, nhận biết rõ rằng yêu nước thì không có tội, nhạy bén trong tư duy và ứng xử linh hoạt phù hợp, tư duy độc lập và có chính kiến, có bản lĩnh và có phương pháp sáng, chủ động tìm mọi cách và làm tất cả để tham gia bảo vệ độc lập chủ quyền của Việt Nam, luôn coi trọng lợi ích quốc gia dân tộc mình đồng thời biết tôn trọng lợi ích pháp lý chính đáng của nước khác. Nhà ngoại giao Vũ Khoan là người luôn thể hiện được điều đó, ông đã nhận biết được điểm hài hòa giữa lợi ích các quốc gia và các tầng nấc quan hệ của các quốc gia, khu vực, quốc tế. Ông có tầm nhìn đối ngoại sâu rộng, luôn đặt mục đích cao nhất là mang lại lợi ích cho đất nước, dân tộc Việt Nam.
Ông Vũ Khoan đã từng tham gia các cuộc đàm phán lớn của Việt Nam như hiệp định Paris, gia nhập ASEAN, WTO, BTA,... Những cuộc đàm phán lớn đều có nhiều trở ngại, rất khó khăn. Nhà ngoại giao Vũ Khoan với tầm hiểu biết sâu rộng và tư tưởng cởi mở đã góp phần xử lý thành công các vấn đề phức tạp, đưa Việt Nam hội nhập sâu rộng vào cộng đồng quốc tế và khu vực.
Tài ngoại giao của ông Vũ Khoan thể hiện qua cách nói thẳng thắn tại các cuộc tọa đàm, hội thảo các chuyên đề, nhiều khi ông nói ngắn gọn, nêu bật trọng tâm vấn đề cần nói và pha lẫn đôi chút hài hước. Trong cuốn “Vài ngón nghề ngoại giao” xuất bản gần đây, ông kể rằng tại một cuộc họp, có phóng viên hỏi tại sao Việt Nam cứ nuôi dưỡng những doanh nghiệp thua lỗ? Ông hóm hĩnh trả lời: "Chúng tôi đang chăm chú theo dõi vụ Tập đoàn điện Enron ở Mỹ sẽ được xử lý thế nào để rút kinh nghiệm." (Lúc ấy dư luận quan tâm vụ scandal liên quan tới thua lỗ của doanh nghiệp này).
Lần khác phóng viên nước ngoài xoáy vào hỏi về vấn đề tôn trọng nhân quyền, tự do tôn giáo, dân chủ ở Việt Nam, ông Vũ Khoan trả lời: "Dân tộc nào trên thế giới cũng uống rượu và biết sản xuất đồ uống có gas. Đó là giá trị chung. Nhưng người Mỹ hay uống Gin, người Anh lại thích Whisky, người Pháp suốt ngày uống rượu vang, người Nhật hay nhâm nhi Sake, người Nga chỉ ưa Vodka, người Trung Quốc coi Mao đài là quốc tửu, còn người Việt Nam chúng tôi lại thích cái gọi là quốc lủi (rượu nút lá chuối). Vấn đề nhân quyền, dân chủ có khi cũng vậy thôi"…
Sau khi bình thường hóa quan hệ với Mỹ, gia nhập ASEAN năm 1995 Việt Nam nộp đơn xin gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO), trải qua quá trình đàm phán cam go, rất nhiều trở ngại khó khăn, lúc bấy giờ trong nội bộ Việt Nam cũng có người nhầm tưởng rằng “Tổ chức thương mại thế giới - WTO là công cụ của Mỹ thành lập ra và sử dụng để kiểm soát, khống chế các nước…”… Từ năm 2002 ông Vũ Khoan được phân công nhiệm vụ Bộ trưởng Bộ Thương mại và Phó thủ tướng, với tầm nhìn của nhà ngoại giao có tâm và có tầm, ông Vũ Khoan nhận thức việc đưa Việt Nam gia nhập WTO là nhiệm vụ trọng tâm.
Tuy nhiên, đến cuối năm 2005, Việt Nam vẫn chưa được gia nhập WTO vì nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan, phía ta cũng có một số người không muốn Việt Nam gia nhập WTO vì như đã đề cập ở trên là do nhầm tưởng rằng “WTO là công cụ của Mỹ thành lập ra và sử dụng để kiểm soát, khống chế các nước…”. Việc chậm gia nhập WTO khiến một số người yêu nước thật sự lo lắng, trong khi đó Campuchia đã chính thức vào WTO từ năm 2003, có người cho rằng chiến thuật đàm phán của Việt Nam không phù hợp hoặc những quan ngại của ta là không có cơ sở…
Bên hành lang của một kỳ họp Quốc hội khi đó, Phó thủ tướng Vũ Khoan cho biết Việt Nam cố gắng tối đa nhưng không phải bằng mọi giá để vào WTO; và đàm phán với một nước đã khó và mỏi mệt, với 28 nước càng không dễ. Mãi đến năm 2006, sau nhiều nỗ lực không ngừng nghỉ để hoàn thành khối lượng công việc khổng lồ, Việt Nam hoàn tất đàm phán gia nhập WTO, mở cánh cổng lớn để hội nhập với thế giới, có thêm nhiều cơ hội phát triển đất nước phù hợp với xu thế thời đại.
Sau khi nghỉ hưu (từ tháng 01/2008), ông Vũ Khoan vẫn rất quan tâm đến lợi ích quốc gia dân tộc Việt Nam, quan tâm dìu dắt cán bộ trẻ công tác trên mặt trận Đối ngoại, ông nhận lời tham dự nhiều cuộc tọa đàm, hội thảo những vấn đề lớn liên quan Đối ngoại. Qua các nhiệm kỳ của Thủ tướng Võ Văn Kiệt và Phan Văn Khải, nguyên Phó Thủ tướng cùng Chính phủ đã có công giúp Việt Nam chấm dứt thế bao vây cấm vận, mở ra chính sách đối ngoại mới.
Thông tin nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan sau một thời gian lâm bệnh đã từ trần vào sáng ngày 21/6 để lại nhiều tiếc nuối với những nhà ngoại giao kỳ cựu. Ông chính là tấm gương lớn cho cán Bộ Ngoại giao qua các thời kỳ, đặc biệt với những nhà ngoại giao trẻ bởi “những tư tưởng đổi mới, tình yêu công việc, không ngừng sáng tạo.”
Trần Văn Thông
