Mất việc không chỉ nhận trợ cấp: Cơ hội học nghề để bắt đầu lại

Trợ cấp giúp vượt khó, học nghề giúp thoát thất nghiệp

Mất việc ở tuổi 40 có thể khó khăn hơn nhiều so với tuổi 25. Không chỉ vì gánh nặng gia đình, người lao động còn phải đối mặt với những thay đổi trong yêu cầu tuyển dụng. Một công việc từng làm thành thạo suốt nhiều năm chưa chắc còn phù hợp khi doanh nghiệp thay dây chuyền sản xuất, ứng dụng công nghệ hoặc tổ chức lại nhân sự.

Với người lao động đã quen đứng máy, đóng gói sản phẩm hay làm những công việc giản đơn, quyết định học nghề mới không dễ dàng. Họ phải cân nhắc thời gian, học phí, khả năng tiếp thu và quan trọng nhất là liệu học xong có tìm được việc làm hay không.

Đó cũng là lý do chính sách bảo hiểm thất nghiệp không thể chỉ dừng ở việc bù đắp một phần thu nhập.

Sau nhiều năm làm công việc hành chính nhân sự, chị Nguyễn Thị Minh Thủy (50 tuổi, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) quyết định tận dụng thời gian hưởng bảo hiểm thất nghiệp để học một nghề mới. Thay vì chỉ tìm kiếm công việc tương tự trước đây, chị đăng ký khóa đào tạo kỹ thuật xoa bóp bấm huyệt tại Trường Trung cấp Y khoa Việt Nam.

Ở tuổi 50, việc chuyển hướng nghề nghiệp đòi hỏi không ít cân nhắc. Tuy nhiên, chị Thủy lựa chọn học thêm kỹ năng với dự định sau khi hoàn thành khóa học sẽ cùng bạn mở cơ sở dịch vụ xoa bóp bấm huyệt.

Chị là một trong 15 học viên nữ tham gia lớp đào tạo nghề được ghi nhận vào tháng 3/2026. Các học viên được hướng dẫn thực hành, làm quen với những kỹ thuật cơ bản để từng bước tiếp cận công việc mới.

Theo bà Phạm Thị Hiên, Hiệu trưởng Trường Trung cấp Y khoa Việt Nam, từ năm 2025 đến thời điểm tháng 3/2026, nhà trường đã đào tạo hơn 100 học viên hưởng chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Trong đó, kỹ thuật xoa bóp bấm huyệt là nghề được đăng ký nhiều nhất, chiếm trên 50%.

Nhà trường còn hỗ trợ học viên thực tập tại các cơ sở dịch vụ và tìm kiếm việc làm sau khi hoàn thành chương trình. Theo bà Hiên, đã có học viên đi làm với mức thu nhập ban đầu khoảng 8 triệu đồng mỗi tháng, sau đó tiếp tục quay lại trường để nâng cao trình độ.

Trường hợp chị Thủy cho thấy một hướng tiếp cận khác với chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Khoản trợ cấp giúp người lao động trang trải cuộc sống trong thời gian chưa có việc làm, còn hỗ trợ đào tạo nghề tạo điều kiện để họ chuẩn bị cho công việc tiếp theo.

Theo số liệu Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước tiếp nhận 373.135 hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, giảm 4,5% so với cùng kỳ năm trước. Số người có quyết định hưởng trợ cấp đạt 340.577, giảm 1,3%.

Trong khi đó, số người được hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề là 13.178, tăng 50,8% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng tháng 6, có 20 trong tổng số 34 địa phương triển khai hỗ trợ cho 1.826 người.

Những con số cho thấy hai chiều hướng khác nhau. Nhu cầu hưởng trợ cấp vẫn lớn, trong khi số người tiếp cận chính sách học nghề đã tăng đáng kể nhưng quy mô còn khiêm tốn.

Nếu đặt số người được hỗ trợ học nghề bên cạnh số người có quyết định hưởng trợ cấp, tỷ lệ tương đương khoảng 3,9%. Đây chỉ là phép so sánh về quy mô, không phải tỷ lệ thụ hưởng chính thức, bởi điều kiện và thời điểm giải quyết hai chế độ không hoàn toàn giống nhau.

Tuy nhiên, khoảng cách ấy vẫn đáng quan tâm.

Một lao động mất việc có thể nhận trợ cấp trong vài tháng, nhưng khi khoản tiền này kết thúc, khả năng tìm được việc làm mới mới là yếu tố quyết định cuộc sống của họ có thực sự ổn định hay không.

Chính sách học nghề vì thế cần được nhìn nhận như một phần quan trọng của quá trình phục hồi việc làm, thay vì quyền lợi bổ sung chỉ được giới thiệu sau khi hoàn tất hồ sơ trợ cấp.

Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tiếp tục xác định bảo hiểm thất nghiệp là công cụ hỗ trợ duy trì việc làm, đào tạo, tư vấn, giới thiệu việc làm và bù đắp một phần thu nhập.

Điểm đáng chú ý là định hướng phát triển kỹ năng nghề được gắn với nhu cầu chuyển đổi việc làm, chuyển đổi số, kinh tế xanh và sự thay đổi của thị trường lao động.

Điều này có ý nghĩa trực tiếp đối với người lao động từng làm những công việc có nguy cơ bị thay thế hoặc thu hẹp khi doanh nghiệp thay đổi công nghệ.

Chẳng hạn, một lao động từng làm công việc kiểm tra sản phẩm thủ công có thể cần được bổ sung kỹ năng sử dụng thiết bị kiểm tra chất lượng. Người làm kho hàng có thể cần học thêm cách sử dụng phần mềm quản lý tồn kho. Lao động sản xuất giản đơn có thể được đào tạo vận hành thiết bị hoặc chuyển sang công việc kỹ thuật phù hợp hơn.

Đây là những hướng chuyển đổi nghề có thể xem xét, tùy năng lực người học và nhu cầu tuyển dụng thực tế, chứ không phải bảo đảm rằng mọi người học đều có việc làm ngay sau khóa đào tạo.

Đào tạo phải bắt đầu từ nhu cầu tuyển dụng

Một trong những rào cản lớn của đào tạo nghề cho người thất nghiệp là tâm lý muốn tìm việc ngay.

Với người vừa mất thu nhập, mỗi tháng không có việc làm đồng nghĩa với một tháng phải sử dụng tiền tiết kiệm hoặc trợ cấp để trang trải sinh hoạt. Việc dành thêm thời gian học nghề có thể khiến họ lo ngại mất cơ hội kiếm tiền trước mắt.

Trong khi đó, hiệu quả của một khóa đào tạo không chỉ phụ thuộc vào nội dung giảng dạy. Nếu nghề được học không phù hợp với doanh nghiệp đang tuyển dụng, người lao động có thể vẫn phải tiếp tục tìm việc sau khi kết thúc khóa học.

Bởi vậy, vấn đề không đơn thuần là mở thêm lớp đào tạo, mà là tổ chức đào tạo đúng kỹ năng thị trường cần.

Theo Nghị định 374/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, chính sách bảo hiểm thất nghiệp được triển khai với những quy định cụ thể về hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề. Tháng 3/2026, Bảo hiểm xã hội Việt Nam tiếp tục có hướng dẫn tạm thời về chi trả kinh phí hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề nhằm bảo đảm chính sách được thực hiện thống nhất.

Tuy nhiên, để chính sách đi vào cuộc sống, người lao động phải được biết mình có thể học gì, học ở đâu, được hỗ trợ những khoản nào và cơ hội tìm việc sau đào tạo ra sao. Thông tin này cần được cung cấp ngay trong quá trình tư vấn tại trung tâm dịch vụ việc làm, thay vì chỉ giới thiệu chung về quyền lợi.

Một người từng làm may công nghiệp có thể quan tâm khóa học sửa chữa máy may, kiểm soát chất lượng hoặc kỹ năng quản lý chuyền. Người từng làm dịch vụ có thể tìm hiểu nghiệp vụ bán hàng, chăm sóc khách hàng, quản lý kho hoặc sử dụng phần mềm kinh doanh.

Nhưng việc lựa chọn cần căn cứ vào trình độ, sức khỏe, độ tuổi, điều kiện đi lại và khả năng đáp ứng yêu cầu tuyển dụng.

Đặc biệt, đối với người lao động trung niên, đào tạo lại cần hướng tới những kỹ năng có thể ứng dụng trong thời gian tương đối ngắn. Một khóa học quá dài, quá nặng lý thuyết hoặc đòi hỏi nền tảng công nghệ cao có thể khiến người học bỏ cuộc.

Ngược lại, những khóa học chỉ nhằm hoàn thành chỉ tiêu mà không có doanh nghiệp tiếp nhận cũng khó mang lại hiệu quả thực chất.

Giải pháp là kết nối ba bên: trung tâm dịch vụ việc làm, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp tuyển dụng.

Trung tâm nắm thông tin người thất nghiệp, cơ sở đào tạo xây dựng chương trình, còn doanh nghiệp xác định yêu cầu kỹ năng. Khi ba bên phối hợp từ đầu, khả năng đào tạo đúng nhu cầu sẽ cao hơn.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây cũng là cơ hội tiếp cận nguồn nhân lực có kinh nghiệm làm việc và được bổ sung kỹ năng phù hợp.

Thay vì tuyển lao động hoàn toàn mới rồi đào tạo lại từ đầu, doanh nghiệp có thể phối hợp với cơ sở đào tạo để tuyển những người đã có nền tảng nghề nghiệp.

Tuy nhiên, muốn thu hút lao động đã qua đào tạo, doanh nghiệp cũng cần công khai điều kiện làm việc, mức thu nhập dự kiến và lộ trình phát triển nghề nghiệp.

Người lao động khó quyết định tham gia một khóa học nếu không nhìn thấy khả năng cải thiện việc làm sau đó.

Một yêu cầu khác là phải đánh giá hiệu quả đào tạo bằng kết quả sau khóa học.

Số lớp mở, số người tham gia hay kinh phí giải ngân chỉ phản ánh quy mô thực hiện. Những chỉ tiêu quan trọng hơn là tỷ lệ hoàn thành khóa học, tỷ lệ tìm được việc làm, thời gian quay lại thị trường và mức thu nhập sau đào tạo.

Nếu người lao động học xong nhưng không tìm được công việc phù hợp, chính sách cần được xem xét lại ở khâu lựa chọn nghề hoặc kết nối tuyển dụng.

Với người mất việc, trợ cấp thất nghiệp giúp giải quyết khó khăn trước mắt. Nhưng một kỹ năng phù hợp, một chứng chỉ có giá trị và cơ hội được doanh nghiệp tiếp nhận mới có thể tạo ra thay đổi lâu dài.

Đích đến của chính sách vì thế không nên chỉ là giải quyết xong một bộ hồ sơ, mà là giúp người lao động đủ khả năng tự đứng vững bằng công việc mới.