Kinh tế số bùng nổ, cơ quan thuế đối mặt thủ đoạn gian lận mới

Thương mại điện tử đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, dịch vụ trực tuyến và các giao dịch xuyên biên giới không chỉ thay đổi thói quen tiêu dùng mà còn tạo ra nguồn thu đáng kể cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của nền kinh tế số, công tác quản lý thuế cũng đang đối mặt với những thách thức chưa từng có khi các hành vi gian lận, trốn thuế ngày càng được thực hiện bằng những thủ đoạn tinh vi hơn.

Nguồn thu lớn từ nền kinh tế số

Theo số liệu của Cục Thuế, công tác quản lý thuế đối với hoạt động thương mại điện tử và các nhà cung cấp nước ngoài đang ghi nhận những kết quả tích cực. Tính đến đầu tháng 7/2025, đã có 163 nhà cung cấp nước ngoài từ nhiều quốc gia đăng ký, kê khai và nộp thuế thông qua Cổng thông tin điện tử dành cho nhà cung cấp nước ngoài.

Thu thuế thương mại điện tử tăng mạnh, gian lận xuyên biên giới leo thang

Kể từ khi hệ thống này đi vào vận hành, tổng số thu ngân sách từ các nhà cung cấp nước ngoài đạt hơn 23.100 tỷ đồng. Riêng trong năm 2024, số thu đạt gần 8.700 tỷ đồng và chỉ trong hơn nửa đầu năm 2025 đã thu được gần 5.700 tỷ đồng, tăng khoảng 41% so với cùng kỳ năm trước.

Những con số này phản ánh hiệu quả bước đầu của quá trình chuyển đổi số trong quản lý thuế. Việc xây dựng cổng thông tin điện tử chuyên biệt đã tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp nước ngoài thực hiện nghĩa vụ thuế tại Việt Nam, đồng thời giúp cơ quan quản lý theo dõi dòng doanh thu phát sinh trên môi trường số.

Không chỉ đối với các nhà cung cấp nước ngoài, lĩnh vực thương mại điện tử trong nước cũng đóng góp ngày càng lớn cho ngân sách. Năm 2024, tổng số thuế thu được từ các tổ chức, cá nhân kinh doanh thương mại điện tử đạt khoảng 116.000 tỷ đồng, tăng 20% so với năm 2023 và tăng gần 40% so với năm 2022.

Thông qua hệ thống kết nối dữ liệu với hàng trăm sàn giao dịch thương mại điện tử, cơ quan thuế đã tiếp cận được dữ liệu của hàng trăm nghìn tổ chức, cá nhân kinh doanh trực tuyến. Đây được xem là nền tảng quan trọng giúp nâng cao tính minh bạch và hạn chế tình trạng thất thu thuế vốn tồn tại nhiều năm trong lĩnh vực kinh doanh trên môi trường mạng.

Cuộc chiến chống thất thu vẫn còn nhiều gian nan

Mặc dù nguồn thu từ thương mại điện tử tăng trưởng mạnh, song thực tế cho thấy đây vẫn là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro về thất thu ngân sách.

Khác với các mô hình kinh doanh truyền thống có địa điểm hoạt động rõ ràng, các giao dịch thương mại điện tử diễn ra trên môi trường mạng với đặc điểm không biên giới, khó xác định chính xác doanh thu và đối tượng nộp thuế. Nhiều cá nhân kinh doanh trực tuyến có doanh thu lớn nhưng chưa đăng ký thuế hoặc chưa kê khai đầy đủ.

Trong những năm gần đây, ngành thuế đã tăng cường rà soát, thanh tra và kiểm tra đối với các tổ chức, cá nhân kinh doanh trên nền tảng số. Hàng chục nghìn trường hợp đã bị truy thu thuế với số tiền lên tới hàng trăm tỷ đồng. Điều này cho thấy tình trạng kê khai chưa đầy đủ nghĩa vụ thuế vẫn diễn ra khá phổ biến.

Đáng chú ý hơn là sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới liên quan đến nền tảng số, mạng xã hội, livestream bán hàng, quảng cáo trực tuyến, nội dung số và các loại tài sản số. Đây là những lĩnh vực phát triển rất nhanh nhưng khuôn khổ pháp lý quản lý thuế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Nhiều giao dịch được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, thanh toán qua nhiều trung gian khác nhau hoặc thông qua các nền tảng nước ngoài khiến việc xác định doanh thu thực tế gặp không ít khó khăn.

Gian lận xuyên biên giới ngày càng tinh vi

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng gian lận thuế trong các giao dịch xuyên biên giới.

Theo đánh giá của cơ quan thuế, các hành vi vi phạm không còn dừng ở việc che giấu doanh thu hay kê khai sai lệch thông tin như trước đây mà đã phát triển thành những phương thức có tổ chức, được xây dựng bài bản và tận dụng triệt để những khoảng trống trong quản lý quốc tế.

Đối với các tập đoàn đa quốc gia, hoạt động chuyển giá vẫn là vấn đề gây nhiều lo ngại. Thông qua các giao dịch nội bộ giữa các công ty thành viên, doanh nghiệp có thể dịch chuyển lợi nhuận sang những quốc gia có mức thuế suất thấp hơn nhằm giảm nghĩa vụ thuế tại thị trường tạo ra doanh thu.

Trong nền kinh tế số, việc chuyển giá thậm chí còn khó nhận diện hơn bởi nhiều sản phẩm, dịch vụ mang tính vô hình như phần mềm, dữ liệu, bản quyền, quảng cáo trực tuyến hay các nền tảng công nghệ. Giá trị thực của các giao dịch này rất khó xác định, tạo điều kiện cho việc điều chỉnh doanh thu và lợi nhuận giữa các quốc gia.

Bên cạnh đó, sự khác biệt trong chính sách thuế giữa các quốc gia cũng tạo ra những khoảng trống pháp lý mà các doanh nghiệp có thể tận dụng. Không ít trường hợp doanh nghiệp không có hiện diện thương mại tại Việt Nam nhưng vẫn thu được doanh thu rất lớn từ người tiêu dùng trong nước thông qua các nền tảng số.

Điều này đặt ra bài toán phức tạp cho cơ quan quản lý trong việc xác định nghĩa vụ thuế, truy vết dòng tiền và đảm bảo công bằng giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp nước ngoài.

Hoàn thiện thể chế để theo kịp nền kinh tế số

Trong bối cảnh kinh tế số đang trở thành xu hướng chủ đạo, việc quản lý thuế cần chuyển từ phương thức truyền thống sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu lớn và công nghệ số.

Việc kết nối dữ liệu giữa cơ quan thuế với ngân hàng, sàn thương mại điện tử, đơn vị trung gian thanh toán và các nền tảng công nghệ sẽ giúp nâng cao khả năng giám sát dòng tiền, từ đó phát hiện sớm các dấu hiệu gian lận.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật để phù hợp với các mô hình kinh doanh mới. Các quy định về xác định doanh thu, nghĩa vụ thuế đối với hoạt động kinh doanh số, tài sản số và dịch vụ xuyên biên giới cần được cập nhật kịp thời nhằm theo sát thực tiễn phát triển của thị trường.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường hợp tác quốc tế trong trao đổi thông tin thuế. Khi các giao dịch số ngày càng mang tính toàn cầu, việc phối hợp giữa các cơ quan thuế của các quốc gia sẽ đóng vai trò quyết định trong phòng chống chuyển giá, trốn thuế và bảo đảm nguồn thu ngân sách.

Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy ngành thuế đang từng bước thích ứng với sự phát triển của nền kinh tế số. Tuy nhiên, cuộc chiến chống thất thu và gian lận thuế trong thương mại điện tử vẫn còn nhiều thách thức phía trước. Khi quy mô thị trường ngày càng mở rộng, yêu cầu đặt ra không chỉ là thu đúng, thu đủ mà còn phải xây dựng được môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch, tạo động lực cho kinh tế số phát triển bền vững trong dài hạn.