Kim cương thô qua cửa khẩu phải đáp ứng chuỗi kiểm soát mới

Một lô kim cương thô muốn được xuất nhập khẩu hợp pháp không chỉ cần hàng hóa đúng danh mục mà còn phải có đầy đủ “dấu vết” hồ sơ đi kèm. Từ kiểm tra đối tác, chứng nhận Quy trình Kimberley (KP), niêm phong đến xác nhận sau thông quan, quy định mới đang hình thành một chuỗi kiểm soát xuyên suốt đối với mặt hàng đặc thù này.

Thông tư số 48/2026/TT-BCT của Bộ Công Thương có hiệu lực từ ngày 5/9/2026, quy định chi tiết việc quản lý kim cương thô xuất nhập khẩu theo Quy chế Chứng nhận Quy trình Kimberley.

Mỗi lô hàng phải có nguồn gốc rõ ràng

Phạm vi quản lý bao gồm kim cương chưa phân loại; kim cương công nghiệp và phi công nghiệp chưa gia công hoặc mới được cắt, tách đơn giản, chuốt hay mài sơ qua.

Kim cương thô thường có giá thấp hơn kim cương đã cắt mài (Ảnh: https://jemmia.vn).

Theo quy định mới, kim cương thô chỉ được giao dịch nếu thuộc Danh mục kim cương thô xuất khẩu, nhập khẩu theo Quy chế Chứng nhận KP. Doanh nghiệp cũng phải kiểm tra tư cách của đối tác trước khi thực hiện hợp đồng.

Đối với hàng xuất khẩu, thương nhân phải được UBND cấp tỉnh cấp Giấy chứng nhận KP theo mẫu quy định.

Ở chiều nhập khẩu, lô hàng phải có chứng nhận do cơ quan có thẩm quyền của nước xuất khẩu là thành viên Quy trình Kimberley cấp và được phía Việt Nam xác nhận nhập khẩu.

Quy định này đặt trách nhiệm kiểm tra lên doanh nghiệp ngay từ trước khi giao dịch. Nói cách khác, việc lựa chọn đối tác không còn chỉ là bài toán thương mại mà còn gắn với khả năng đáp ứng yêu cầu về nguồn gốc và chứng nhận của lô hàng.

Quy trình Kimberley hiện có 60 Bên tham gia, đại diện cho 86 quốc gia có chủ quyền; Liên minh Châu Âu đại diện cho 27 quốc gia thành viên với tư cách một Bên tham gia. Các Bên tham gia chiếm khoảng 99,8% sản lượng và hoạt động thương mại kim cương thô toàn cầu.

Thời hạn xử lý ngắn nhưng không bỏ qua kiểm tra

Một điểm doanh nghiệp cần lưu ý là thời hạn thực hiện thủ tục được quy định khá cụ thể.

Đối với kim cương thô nhập khẩu, trong vòng 5 ngày làm việc kể từ khi thông quan, thương nhân phải nộp hồ sơ đề nghị xác nhận nhập khẩu thông qua Cổng Thông tin một cửa quốc gia, Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc cổng dịch vụ công của cơ quan cấp phép.

Với hàng xuất khẩu, hồ sơ gồm bản kê khai trực tuyến thông tin về Giấy chứng nhận KP; bản sao điện tử hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói; hợp đồng gia công và định mức gia công đã đăng ký với cơ quan Hải quan nếu có.

Nếu hồ sơ hợp lệ, trong 2 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ, cơ quan cấp phép gửi một bản gốc và hai bản sao chứng nhận. Trường hợp không cấp, cơ quan có thẩm quyền phải trả lời và nêu rõ lý do.

Giấy chứng nhận KP có hiệu lực 2 tháng kể từ ngày cấp.

Tuy nhiên, thời hạn giải quyết ngắn không có nghĩa hồ sơ chỉ được kiểm tra trên giấy.

Khi tài liệu chưa đủ căn cứ hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm liên quan đến chứng nhận đã cấp, cơ quan cấp phép có thể phối hợp kiểm tra tại nơi sản xuất. Chỉ sau khi có kết luận đủ điều kiện và hồ sơ hợp lệ, chứng nhận mới được cấp.

Quy định này khiến việc thống nhất dữ liệu giữa hợp đồng, hóa đơn, phiếu đóng gói, chứng nhận và hàng hóa thực tế trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp.

Hồ sơ trở thành một phần của chuỗi truy xuất

Với kim cương thô, kiểm soát nguồn gốc không chỉ nhằm phục vụ quản lý xuất nhập khẩu.

Quy trình Kimberley được xây dựng nhằm ngăn kim cương thô có nguồn gốc từ xung đột đi vào thị trường quốc tế. Vì vậy, cơ chế chứng nhận và trao đổi thông tin giữa các quốc gia là một mắt xích quan trọng để phân biệt dòng hàng hợp pháp với nguồn hàng có nguy cơ liên quan đến xung đột.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, yêu cầu này đặt ra một bài toán khá rõ: hàng hóa phải hợp pháp, nhưng bộ hồ sơ chứng minh tính hợp pháp cũng phải nhất quán và có khả năng truy xuất.

Trong trường hợp sửa đổi hoặc cấp lại chứng nhận do mất, thất lạc, hư hỏng, địa phương đã cấp chứng nhận thực hiện xử lý bản kê khai trực tuyến trong 2 ngày làm việc. Chứng nhận mới có hiệu lực 2 tháng kể từ ngày xử lý.

Đáng chú ý, trong năm 2025, trị giá nhập khẩu kim cương thô của Việt Nam cao hơn đáng kể so với xuất khẩu. Điều này khiến yêu cầu kiểm soát nguồn gốc và tính hợp lệ của các lô hàng nhập khẩu càng có ý nghĩa đối với hoạt động thương mại.

Từ góc độ doanh nghiệp, việc chủ động kiểm tra tư cách đối tác, đối chiếu dữ liệu trước khi ký hợp đồng, chuẩn hóa chứng từ và lưu trữ đầy đủ hồ sơ sẽ giúp giảm nguy cơ phát sinh vướng mắc khi làm thủ tục.

Thông tư 48/2026/TT-BCT vì vậy không chỉ là quy định về một loại hàng hóa đặc thù. Đây còn là yêu cầu về khả năng truy xuất nguồn gốc trong một chuỗi thương mại xuyên biên giới, nơi mỗi lô kim cương hợp pháp phải chứng minh được mình đến từ đâu và đi qua những khâu kiểm soát nào.