Khám sức khỏe định kỳ: Bước chuyển sang chủ động chăm sóc sức khỏe toàn dân

Khám sức khỏe định kỳ: Bước chuyển sang chủ động chăm sóc sức khỏe toàn dân

Khám sức khỏe định kỳ sẽ trở thành quyền lợi của mọi người dân từ năm 2026 theo Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị. Trong bối cảnh các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường hay tim mạch ngày càng gia tăng và nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi đã có biến chứng, chính sách này được kỳ vọng tạo bước chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh. Điều quan trọng là làm thế nào để mỗi lần khám định kỳ thực sự giúp người dân phát hiện sớm nguy cơ và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Vì sao nhiều người Việt chỉ phát hiện bệnh khi đã muộn

Nhiều người Việt vẫn giữ thói quen chỉ đến bệnh viện khi cơ thể đã lên tiếng bằng cơn đau rõ ràng. Khảo sát về yếu tố nguy cơ bệnh không lây nhiễm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cho thấy phần lớn người tăng huyết áp hoặc rối loạn đường huyết không hề biết mình mang bệnh, trong khi số lần đo huyết áp hay xét nghiệm đường huyết định kỳ lại hiếm hoi.

Một phần nguyên nhân đến từ cách hiểu quen thuộc: khám sức khỏe định kỳ vẫn bị xem là dịch vụ tốn kém của bệnh viện tư. Không triệu chứng đồng nghĩa với khỏe mạnh - nhiều người tin như vậy. Nhưng cơ thể không phải lúc nào cũng báo động kịp thời.

Khi chính sách khám định kỳ miễn phí toàn dân được công bố, nỗi lo cũ nhường chỗ cho nỗi lo mới: sẽ được khám những gì, ở đâu, liệu có chỉ là một buổi khám cho đủ chỉ tiêu, hay thực sự giúp phát hiện điều gì đó đáng lo trước khi quá muộn?

Câu trả lời không nằm ở việc khám miễn phí hay không, mà ở nội dung buổi khám và cách kết quả được sử dụng sau đó.

Vì sao nhiều bệnh nguy hiểm gần như không có triệu chứng

Tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường giai đoạn đầu, thậm chí một số loại ung thư, đều có một điểm chung: chúng phát triển âm thầm. Mạch máu xơ cứng dần từng ngày. Đường huyết tăng lên lặng lẽ. Khối u lớn dần trong nhiều năm trước khi gây ra dấu hiệu. Giống một căn nhà bị mối mọt gặm nhấm từ bên trong, bề mặt vẫn phẳng lì, nhưng kết cấu chịu lực đã yếu từ lâu.

Nếu ví cơ thể như một chiếc xe, chờ xe hỏng mới mang đi sửa luôn đắt đỏ và rủi ro hơn định kỳ thay dầu, kiểm tra phanh. Khám sức khỏe định kỳ đóng đúng vai trò của những lần bảo dưỡng đó - phát hiện vết nứt nhỏ trước khi thành sự cố lớn.

Tuy vậy, không phải cứ khám nhiều là tốt. Một tổng quan hệ thống trên BMJ (Cochrane) từng chỉ ra khám sức khỏe tổng quát dàn trải, không dựa trên nguy cơ cụ thể, không giúp giảm rõ rệt tỷ lệ tử vong chung, dù làm tăng số ca được chẩn đoán. Hướng đi thực tế hơn là tập trung khám định kỳ vào xét nghiệm có bằng chứng - huyết áp, đường huyết, mỡ máu, ung thư phổ biến, tầm soát lao - thay vì làm thật nhiều xét nghiệm để cho yên tâm. Chính vì bệnh âm thầm tiến triển như vậy, chỉ kiểm tra định kỳ mới phát hiện được điều người bệnh không thể tự cảm nhận.

Một buổi khám mỗi năm cần làm gì để không bỏ sót bệnh

Ở cấp độ hệ thống, việc tổ chức khám định kỳ đang gắn với y tế cơ sở, ưu tiên tầm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, ung thư phổ biến và bệnh lao. Kết quả mỗi lần khám được lưu vào sổ sức khỏe điện tử, kết nối bảo hiểm xã hội, giúp nhắc lịch tái khám thay vì là hồ sơ rời rạc.

Với từng người dân, hành động cụ thể là đo huyết áp, đường huyết và mỡ máu theo đúng tần suất khuyến nghị, thay vì chờ có triệu chứng mới đi kiểm tra.

Trước buổi khám, ghi lại triệu chứng bất thường, danh sách thuốc đang dùng và bệnh sử gia đình sẽ giúp bác sĩ đánh giá đúng mức độ nguy cơ. Chủ động hỏi về tần suất tầm soát tiếp theo cũng quan trọng không kém xét nghiệm.

Song song đó, thay đổi lối sống - điều chỉnh bữa ăn, tăng vận động, hạn chế thuốc lá và rượu - không cần đợi lần khám sau mới bắt đầu. Chúng có thể bắt đầu ngay trong tuần này, ngay sau khi rời phòng khám.

Sổ sức khỏe điện tử, xét cho cùng, giống một cuốn nhật ký hành trình sống khỏe kéo dài suốt đời. Con người đã quen kiểm tra số dư tài khoản ngân hàng, quen đưa xe đi bảo dưỡng định kỳ. Nhưng với chính cơ thể mình, một lịch bảo dưỡng đều đặn như vậy vẫn còn xa lạ, dù cánh cửa đã mở ra từ năm 2026.