Dự án mỏ sắt Thạch Khê trước bước ngoặt mới: Cần thượng tôn pháp luật và bảo đảm quyền lợi của nhà đầu tư hiện hữu

Gần đây, thông tin về việc một tập đoàn lớn dự kiến đầu tư tổ hợp luyện kim quy mô 80.000 tỷ đồng tại khu vực mỏ sắt Thạch Khê (Hà Tĩnh) đang thu hút sự chú ý của dư luận. Đi kèm với đó là những đề xuất nhằm khép lại dự án cũ do Công ty Cổ phần Sắt Thạch Khê (TIC) làm chủ đầu tư, với nhận định cho rằng TIC còn hạn chế về năng lực tài chính và việc chậm tiến độ kéo dài.

Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý và quản lý đầu tư, việc định đoạt số phận của một dự án trọng điểm quốc gia cần được xem xét một cách toàn diện, khách quan và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật.

Mỏ sắt Thạch Khê, Hà Tĩnh.

Về việc chấm dứt Dự án hiện tại

Việc chấm dứt Dự án đầu tư hiện tại là không phù hợp với các quy định pháp luật hiện hành. Theo Luật Đầu tư 2020, cơ quan quản lý chỉ thực hiện chấm dứt hoạt động của dự án khi Nhà đầu tư tự nguyện rút lui, hoặc Nhà đầu tư vi phạm cam kết, đã bị xử phạt vi phạm hành chính nhưng tiếp tục vi phạm và không có khả năng khắc phục. Dự án hiện tại không rơi vào bất kỳ trường hợp nào kể trên.

Việc Dự án bị tạm dừng trong thời gian dài chủ yếu là do các nguyên nhân khách quan:

• Năm 2011: Thực hiện chỉ đạo tại Văn bản số 164/TB-VPCP ngày 11/7/2011 của Văn phòng Chính phủ, Dự án tạm dừng để triển khai tái cơ cấu và hoàn thiện lại thiết kế dự án một cách bài bản. Đây là quyết định quản lý từ cấp có thẩm quyền nhằm bảo đảm sự ổn định và hiệu quả lâu dài, không xuất phát từ việc doanh nghiệp chủ động đình trệ hay vi phạm các cam kết đầu tư.

• Giai đoạn 2011 – 2016: Hoàn thiện Dự án điều chỉnh theo chỉ đạo của Chính phủ. Đến ngày 29/4/2016, khi Hội đồng quản trị TIC phê duyệt Thiết kế kỹ thuật, Dự án đã hoàn thiện đầy đủ mọi điều kiện pháp lý để sẵn sàng tái khởi động khai thác.

• Từ năm 2016 đến nay: Việc Dự án tiếp tục kéo dài tình trạng tạm dừng hoàn toàn xuất phát từ việc UBND tỉnh Hà Tĩnh liên tục ban hành các văn bản đề nghị tạm dừng để rà soát. Sau đó, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (cũ) cũng ban hành các tờ trình kiến nghị chấm dứt hoạt động của Dự án. Sự chậm trễ này thuộc về quá trình xem xét, điều chỉnh định hướng quản lý chủ quan của chính quyền địa phương và cơ quan quản lý đầu tư, mặc dù các quan ngại về kỹ thuật, công nghệ, tác động môi trường hay thị trường tiêu thụ của Dự án điều chỉnh đều đã được các Hội đồng thẩm định liên Bộ (có đại diện của UBND tỉnh Hà Tĩnh) và tổ chức tư vấn độc lập quốc tế (Công ty CBM - CHLB Đức) rà soát kỹ lưỡng, khẳng định tính an toàn và khả thi.

Như vậy, việc Dự án bị gián đoạn là hệ quả từ các quyết định hành chính và sự thay đổi quan điểm quản lý từ phía cơ quan nhà nước, không phải lỗi chủ quan hay hành vi vi phạm từ phía nhà đầu tư.

Về năng lực thực hiện Dự án của Tập đoàn TKV và Công ty Sắt Thạch Khê (TIC)

Những đánh giá cho rằng năng lực của chủ đầu tư hiện tại không bảo đảm cần được nhìn nhận một cách khách quan, đặc biệt là khi xem xét vai trò và thực lực của cổ đông lớn nhất chiếm 52,94% vốn điều lệ tại TIC là Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV).

Về kinh nghiệm và năng lực công nghệ: TKV là tập đoàn khoáng sản hàng đầu quốc gia, có bề dày kinh nghiệm và làm chủ các giải pháp kỹ thuật phức tạp phù hợp với điều kiện đặc thù của mỏ Thạch Khê. Đối với phương pháp khai thác lộ thiên xuống sâu, TKV đã nghiên cứu và áp dụng rất thành công công nghệ đào sâu đáy mỏ 2 cấp. Giải pháp kỹ thuật này (mùa mưa bóc đất đá và khai thác quặng ở các tầng trên cao, dùng tầng dưới cùng làm hố chứa nước; mùa khô tập trung khai thác tầng dưới kết hợp đào sâu đáy) đã chứng minh tính tin cậy, hiệu quả cao và hoàn toàn tương thích với điều kiện khí hậu tại Việt Nam.

Về năng lực tài chính và cam kết dòng vốn: Trong cơ cấu dòng vốn đối ứng 30% của giai đoạn I (khoảng 2.033 tỷ đồng), TIC đã huy động thực tế được 1.809 tỷ đồng, hiện chỉ còn thiếu 224 tỷ đồng. Thực tế rà soát cho thấy, việc thiếu hụt dòng vốn điều lệ chủ yếu thuộc về trách nhiệm của các cổ đông yếu kém không hoàn thành nghĩa vụ (như Mitraco của Hà Tĩnh ban đầu cam kết góp 576 tỷ đồng nhưng thực tế chỉ mới nộp 179 tỷ đồng, trong đó phần lớn là tài sản và chỉ có 55 tỷ đồng tiền mặt).

Để giải quyết triệt để điểm nghẽn này, TKV và Công ty Thăng Long đã có văn bản chính thức gửi cơ quan có thẩm quyền, khẳng định sẵn sàng góp thay phần vốn thiếu hụt của các cổ đông yếu kém ngay sau khi Dự án được cho phép triển khai trở lại. Đồng thời, các ngân hàng thương mại lớn (BIDV, SHB, Tiên Phong Bank, Mizuho...) đều đã có văn bản đồng ý chủ trương tài trợ nguồn vốn vay 70% còn lại cho giai đoạn I. Ngoài ra, trong quá trình xây dựng cơ bản mỏ, lượng quặng sắt thu hồi ước đạt 4,4 triệu tấn sẽ tạo ra doanh thu khoảng 3.740 tỷ đồng, bổ sung trực tiếp khoảng 1.200 tỷ đồng vào nguồn vốn đầu tư.

Như vậy, với tư cách là cổ đông chi phối, TKV hoàn toàn đủ khả năng chủ trì, bảo đảm cả về giải pháp công nghệ lẫn năng lực tài chính để đưa Dự án vận hành an toàn và hiệu quả. Vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở năng lực của nhà đầu tư hạt nhân, mà nằm ở việc cần có cơ chế cho phép tái cơ cấu, loại bỏ và thay thế các cổ đông yếu kém bằng những nhà đầu tư có thực lực thực sự.

Về phương án giải quyết thiệt hại nếu chấm dứt Dự án

Việc Dự án phải tạm dừng nhiều năm qua đã gây ra những tổn thất rất lớn về kinh tế. Tính đến nay, TIC đã giải ngân gần 2.000 tỷ đồng (phần lớn là nguồn vốn Nhà nước), hoàn thành bốc xúc 12,7 triệu m3 đất đá, giải phóng 827 ha mặt bằng và nộp Ngân sách Nhà nước 253 tỷ đồng.

Việc tạm dừng Dự án cũng làm mất đi những cơ hội kinh tế to lớn. Theo tính toán, chỉ riêng giai đoạn 2016 - 2022, Ngân sách Nhà nước đã thất thu khoảng 22.000 tỷ đồng và chủ đầu tư thiệt hại lợi nhuận khoảng 27.000 tỷ đồng. Nếu vận hành bình thường đến năm 2025, Dự án dự kiến đạt doanh thu 110.841 tỷ đồng, đóng góp cho Ngân sách 42.221 tỷ đồng và mang lại lợi nhuận sau thuế 47.720 tỷ đồng.

Trong bối cảnh hướng tới một mô hình đầu tư mới quy mô hơn tại Thạch Khê, việc xem xét chấm dứt Dự án cũ là một phương án có thể được đưa ra thảo luận. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, môi trường đầu tư công bằng và quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền cần xây dựng một cơ chế bồi thường thỏa đáng cho TIC cùng các cổ đông. Phương án này cần được tính toán đầy đủ dựa trên chi phí đã thực góp, lãi suất phát sinh và chi phí cơ hội bị mất đi trong suốt thời gian Dự án bị đình trệ ngoài ý muốn của Nhà đầu tư.

Giải quyết thấu tình, đạt lý những tồn đọng của Dự án cũ chính là nền tảng vững chắc và minh bạch nhất để thu hút các dòng vốn đầu tư mới, góp phần phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương.