Đề xuất tiêu chí mới phân chia thuế GTGT cho các địa phương

Chiều 10/6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thảo luận, cho ý kiến về dự thảo Nghị quyết quy định nguyên tắc, tiêu chí và phương pháp phân chia nguồn thu thuế giá trị gia tăng (GTGT) cho các địa phương trong giai đoạn 2027 - 2030. Đây được xem là một bước đi quan trọng trong tiến trình hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước, hướng tới bảo đảm công bằng giữa các địa phương, đồng thời phản ánh sát hơn thực tế tiêu dùng và trình độ phát triển kinh tế - xã hội của từng vùng.

Toàn cảnh phiên họp.

Thay đổi cách tiếp cận trong phân chia nguồn thu

Trình bày Tờ trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết dự thảo Nghị quyết được xây dựng nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Ngân sách nhà nước, tạo cơ sở pháp lý cho việc phân chia phần thuế GTGT mà ngân sách địa phương được hưởng.

Khác với cách thức phân chia truyền thống chủ yếu dựa trên địa điểm phát sinh nguồn thu, dự thảo lần này tiếp cận theo hướng gắn với nơi tiêu dùng cuối cùng của hàng hóa, dịch vụ. Đây cũng là bản chất của thuế GTGT - loại thuế đánh vào tiêu dùng.

Theo Bộ Tài chính, các tiêu chí phân chia được thiết kế trên cơ sở bảo đảm quản lý tập trung, thống nhất nhưng vẫn gắn với mức độ phát triển kinh tế - xã hội, quy mô dân số, nhu cầu tiêu dùng và đặc điểm tự nhiên của từng địa phương. Những địa phương có dân số thấp nhưng diện tích rộng cũng được xem xét trong quá trình xác định tỷ lệ phân chia nhằm bảo đảm sự cân đối về nguồn lực phát triển.

Đáng chú ý, dự thảo đặt ra yêu cầu các tiêu chí phải rõ ràng, đơn giản, dễ thực hiện, dễ kiểm tra và giám sát. Đây là yếu tố quan trọng nhằm hạn chế tranh chấp, bảo đảm công khai, minh bạch trong quá trình phân bổ nguồn thu ngân sách giữa các địa phương.

Ba nhóm tiêu chí cốt lõi

Theo báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, đa số ý kiến đánh giá việc lựa chọn các tiêu chí gồm dân số, GRDP bình quân đầu người và diện tích tự nhiên là phù hợp với bản chất của thuế GTGT.

Trong đó, dân số phản ánh trực tiếp quy mô tiêu dùng của địa phương. Địa phương có dân số lớn thường có sức mua cao hơn, qua đó đóng góp nhiều hơn vào nguồn thu từ thuế GTGT.

GRDP bình quân đầu người phản ánh mức độ phát triển kinh tế và khả năng chi tiêu của người dân. Đây là chỉ tiêu giúp đánh giá tương đối chính xác năng lực tiêu dùng thực tế giữa các địa phương.

Tiêu chí diện tích tự nhiên được đưa vào nhằm bảo đảm sự cân đối đối với những địa phương có địa bàn rộng, điều kiện đầu tư hạ tầng và cung cấp dịch vụ công lớn nhưng quy mô dân số còn hạn chế.

Các chuyên gia tài chính cho rằng việc kết hợp cả ba nhóm tiêu chí sẽ giúp cơ chế phân chia nguồn thu trở nên toàn diện hơn, giảm khoảng cách giữa các địa phương có điều kiện phát triển khác nhau.

Không làm xáo trộn cân đối ngân sách địa phương

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là tác động của cơ chế mới đối với khả năng cân đối ngân sách địa phương.

Theo Bộ Tài chính, việc điều chỉnh tỷ lệ phân chia thuế GTGT không làm ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương. Trường hợp địa phương được tăng nguồn thu từ khoản phân chia thuế GTGT thì số bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương sẽ giảm tương ứng. Ngược lại, những địa phương có nguồn thu giảm sẽ được xem xét bổ sung cân đối nhằm bảo đảm nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Đặc biệt, dự thảo Nghị quyết được xây dựng trên nguyên tắc bảo đảm nguồn lực ngân sách của các địa phương năm 2027 không thấp hơn năm 2026 và có mức tăng trưởng hợp lý. Điều này nhằm thực hiện đúng tinh thần phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi theo Kết luận số 93 của Bộ Chính trị.

Đây là giải pháp quan trọng để tránh những cú sốc ngân sách khi chuyển sang cơ chế phân chia mới, đồng thời tạo điều kiện để các địa phương chủ động xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn.

Yêu cầu cao về minh bạch dữ liệu

Phát biểu kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh đây là lần đầu tiên Việt Nam áp dụng phương thức xác định tỷ lệ phân chia thuế GTGT theo hệ thống tiêu chí mới. Vì vậy, việc chuẩn hóa nguyên tắc, tiêu chí, tỷ trọng và phương pháp tính điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, các tiêu chí phải phản ánh đúng bản chất nguồn thu thuế GTGT, đồng thời bảo đảm khách quan, công bằng giữa các địa phương. Chính phủ cần tiếp tục lấy ý kiến rộng rãi từ các địa phương để hoàn thiện phương án trước khi trình Quốc hội xem xét quyết định.

Một yêu cầu khác được nhấn mạnh là phải xây dựng hệ thống dữ liệu có tính kết nối, đồng bộ và dễ dàng kiểm chứng độc lập. Bởi toàn bộ số liệu về dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người sẽ là căn cứ trực tiếp để xác định tỷ lệ phân chia nguồn thu.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh trong quản lý tài chính công, việc xây dựng cơ sở dữ liệu minh bạch không chỉ giúp hạn chế sai lệch số liệu mà còn góp phần phòng chống tiêu cực, bảo đảm niềm tin của các địa phương đối với cơ chế phân bổ ngân sách mới.

Việc ban hành Nghị quyết về nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế GTGT giai đoạn 2027 - 2030 được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho một cơ chế điều tiết ngân sách công bằng hơn, phù hợp với thực tiễn phát triển của từng địa phương. Đồng thời, đây cũng là bước tiến quan trọng trong quá trình đổi mới quản lý tài chính công, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực quốc gia và thúc đẩy phát triển cân bằng giữa các vùng, miền trong giai đoạn tới.