 |
| Trong thời đại điện thoại thông minh, sự kiện thường xuất hiện trên mạng xã hội trước khi phóng viên đến hiện trường. |
Năm 1991, khi CNN phát sóng trực tiếp Chiến tranh vùng Vịnh, thế giới chứng kiến một cuộc cách mạng truyền thông. Từ đó, tốc độ trở thành niềm kiêu hãnh của nghề báo. Các tòa soạn đầu tư mạng lưới phóng viên toàn cầu để giành lợi thế vài phút trước đối thủ. Ba thập niên sau, lợi thế ấy gần như biến mất.
Một vụ cháy rừng ở California có thể xuất hiện trên TikTok trước khi phóng viên tới hiện trường. Một cuộc biểu tình ở châu Âu được phát trực tiếp bởi chính người tham gia. Một vụ tai nạn giao thông tại Hà Nội có thể xuất hiện trên hàng trăm tài khoản mạng xã hội, ngập tràn trên Facebook chỉ vài chục giây sau khi xảy ra.
Thực tế là báo chí đã thua mạng xã hội trong cuộc đua đưa tin nhanh từ khá lâu. Điều đáng suy ngẫm là nhiều tòa soạn vẫn đang cố gắng cạnh tranh ở một mặt trận không còn thuộc về mình. Cuộc cạnh tranh thật sự hiện nay nằm ở năng lực giải mã dữ liệu và tạo ra sự thấu hiểu.
Mỗi ngày, thế giới tạo ra hàng tỷ điểm dữ liệu từ giao dịch tài chính, mạng xã hội, vệ tinh, thương mại điện tử, logistics và vô số nền tảng số khác. Tin tức xuất hiện ở khắp nơi, nhưng ý nghĩa của tin tức lại ngày càng khó nhìn thấy.
Theo Báo cáo Xu hướng Báo chí và Công nghệ của Reuters Institute, nhiều tòa soạn hàng đầu thế giới đang chuyển phần lớn các công việc lặp lại sang tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, trong khi nguồn lực con người được tập trung vào điều tra, phân tích, xác minh và kết nối chuyên gia và các doanh nghiệp.
 |
| Emily Bell, Giám đốc Trung tâm Báo chí số Tow Center, người có ảnh hưởng lớn trong việc định hình báo chí dữ liệu và báo chí số trên thế giới. |
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều trường báo chí hàng đầu thế giới đã đưa kỹ năng dữ liệu vào chương trình đào tạo bắt buộc. Bà Emily Bell, Giám đốc Trung tâm Báo chí số Tow Center thuộc Đại học Columbia, cho rằng tương lai của báo chí không nằm ở việc sản xuất thêm thông tin mà nằm ở khả năng giúp công chúng hiểu được ý nghĩa của lượng thông tin khổng lồ đang bao quanh họ. Trong thời đại thuật toán và AI, giá trị của nhà báo ngày càng nằm ở khả năng kiểm chứng, phân tích và tạo ngữ cảnh cho dữ liệu.
Ông Alan Rusbridger, cựu Tổng Biên tập Guardian, người từng dẫn dắt nhiều dự án báo chí điều tra dựa trên dữ liệu quy mô toàn cầu, cũng cho rằng thách thức lớn nhất của báo chí hiện đại không phải là tiếp cận thông tin mà là phân biệt giữa tín hiệu và nhiễu. Khi mọi thứ đều có thể được công bố tức thời trên mạng xã hội, vai trò của nhà báo là giúp công chúng hiểu điều gì thực sự quan trọng.
 |
| Nhà báo Alan Rusbridger, cựu Tổng Biên tập tờ Guardian: Những phóng viên được săn đón là những người phân tích dữ liệu giỏi nhất. |
Điều đó lý giải vì sao những nhà báo được săn đón nhất trong tương lai có thể không phải là người viết nhanh nhất, mà là người biết đặt câu hỏi đúng nhất, phân tích dữ liệu sâu nhất và phát hiện xu hướng trước khi nó trở thành tin tức.
Một phóng viên kinh tế giỏi không chỉ ghi nhận kim ngạch xuất khẩu tăng hay giảm. Họ phải nhận ra điều gì bất thường phía sau những con số ấy. Một nhà báo bất động sản không chỉ đưa tin giá đất tăng, mà phải nhìn thấy dòng tiền đang dịch chuyển về đâu. Một nhà báo xã hội - môi trường không chỉ phản ánh một vụ cháy mà phải kết nối dữ liệu khí hậu, thời tiết và quy hoạch đất đai để phát hiện nguy cơ từ trước.
 |
| Ông Nate Silver, nhà sáng lập FiveThirtyEight, là một trong những người tiên phong ứng dụng dữ liệu và mô hình dự báo vào báo chí hiện đại. |
Nhiều năm trước, ông Nate Silver, nhà sáng lập FiveThirtyEight và là một trong những chuyên gia phân tích dữ liệu nổi tiếng nhất nước Mỹ, đã cho thấy dữ liệu có thể thay đổi cách làm báo như thế nào. Thay vì chỉ tường thuật diễn biến bầu cử hay kinh tế, ông sử dụng các mô hình dữ liệu để dự báo xu hướng và phát hiện những tín hiệu mà số đông chưa nhìn thấy. Thành công của FiveThirtyEight trở thành minh chứng rằng báo chí trong thế kỷ XXI không chỉ kể lại những gì đã xảy ra, mà còn giúp công chúng hiểu xác suất và xu hướng của những gì có thể xảy ra tiếp theo.
 |
| Ông Jeff Jarvis, giáo sư báo chí tại Đại học New York |
Ông Jeff Jarvis, giáo sư báo chí tại Đại học New York và là một trong những chuyên gia hàng đầu về truyền thông số, cho rằng giá trị của nhà báo trong thời đại dữ liệu nằm ở khả năng tổ chức tri thức, kết nối các nguồn lực và giúp công chúng nhìn thấy bức tranh toàn cảnh thay vì chỉ tiếp nhận những mảnh thông tin rời rạc.
Nhà báo Martin Baron, cựu Tổng Biên tập Washington Post, cũng từng nhấn mạnh rằng báo chí không thể cạnh tranh bằng tốc độ với internet, nhưng có thể cạnh tranh bằng độ tin cậy. Đó là lợi thế mà không một nền tảng mạng xã hội hay công cụ AI nào có thể tự động tạo ra.
 |
| Nhà báo Martin Baron, cựu Tổng Biên tập Washington Post, cho rằng báo chí cạnh tranh bằng độ tin cậy. |
Vấn đề lớn nhất của xã hội hiện nay không phải là thiếu thông tin, mà là thừa thông tin nhưng thiếu sự thấu hiểu. Giữa một "rừng dữ liệu" khổng lồ, không ít người biết điều gì đang xảy ra nhưng lại không hiểu vì sao nó xảy ra, tác động của nó là gì và mình cần hành động ra sao.
Trong thế giới mới, nhà báo không còn là người chạy nhanh nhất đến hiện trường. Họ là người giúp công chúng nhìn thấy điều đang diễn ra phía sau hiện trường, phía sau những bảng số liệu và phía sau những dòng dữ liệu tưởng như vô nghĩa.
 |
| Dù công nghệ và AI phát triển mạnh mẽ, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở khả năng tiếp cận hiện trường, xác minh sự thật và kể những câu chuyện mà xã hội cần biết. Trong ảnh: nữ phóng viên ảnh từng đoạt giải Pulitzer Lynsey Addario khi tác nghiệp tại hiện trường. |
Khi AI có thể viết nhanh hơn và mạng xã hội có thể lan truyền nhanh hơn, giá trị lớn nhất của báo chí sẽ không nằm ở tốc độ mà nằm ở khả năng kiểm chứng sự thật, giải thích bối cảnh, dự báo xu hướng và biến dữ liệu thành tri thức hữu ích.
Đó mới là lợi thế cạnh tranh bền vững của báo chí trong kỷ nguyên dữ liệu số và cũng là lý do nghề báo sẽ tiếp tục tồn tại, ngay cả khi công nghệ đang thay đổi mọi thứ xung quanh trong kỷ nguyên đầy biến động.
