Theo quy định tại dự thảo, Luật BHXH sửa đổi đưa ra 2 phương án nhằm “hóa giải” vấn đề rút BHXH 1 lần đang có xu hướng gia tăng.
Phương án 1: Giải quyết rút BHXH 1 lần với nhóm lao động tham gia trước khi luật BHXH sửa đổi có hiệu lực (dự kiến từ ngày 1.7.2025), sau 12 tháng nghỉ việc, không tham gia BHXH tự nguyện, có thời gian đóng chưa đủ 20 năm và có nhu cầu thì được rút BHXH 1 lần.
Đối với nhóm người tham gia hệ thống từ sau ngày 1.7.2025 sẽ không được rút BHXH 1 lần, trừ trường hợp theo quy định.
Phương án 2: Người lao động sau 12 tháng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc (nghỉ việc), không tham gia BHXH tự nguyện, có thời gian đóng chưa đủ 20 năm và có yêu cầu nhận BHXH 1 lần thì được giải quyết một phần, nhưng tối đa không quá 50% tổng thời gian đã đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Thời gian đóng BHXH còn lại được bảo lưu để người lao động tiếp tục tham gia và hưởng các chế độ BHXH về sau.
Các đại biểu đã đánh giá cao sự nỗ lực của cơ quan soạn thảo, cho rằng vấn đề gây lo lắng trong dư luận đã được đưa vào luật để thảo luận và tìm kiếm giải pháp. Tuy nhiên, trong hai phương án được đề xuất, đại biểu không thấy một phương án nào được coi là tối ưu. "Quốc hội khóa 13 đã ban hành Nghị quyết 93 năm 2015, cho phép người lao động có thể chọn lựa bảo lưu bảo hiểm một lần. Nếu áp dụng phương án 1, người lao động không đồng ý. Trong khi ở phương án 2, người lao động có thể giải quyết một phần, nhưng không quá 50% tổng số thời gian đóng", đại biểu Tô Văn Tám, đoàn Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Kon Tum, lưu ý.
Theo đại biểu Nguyễn Thanh Cầm, đoàn ĐBQH tỉnh Tiền Giang, một trong những nguyên nhân chính khiến người lao động rút Bảo hiểm xã hội một lần là do khó khăn. Hành động rút bảo hiểm được coi là sự lựa chọn cuối cùng để đảm bảo cuộc sống ngay lúc này.
Do đó, nếu quy định theo phương án 1, nguyên tắc công bằng, bình đẳng của bảo hiểm xã hội, như đã nêu trong quan điểm xây dựng luật, sẽ không được thực hiện. "Nếu chọn phương án 1, có khả năng sẽ không khuyến khích được lao động trẻ, những người mới tham gia bảo hiểm xã hội khi thu nhập của họ còn rất thấp", bà Cầm nhấn mạnh.
Nếu lựa chọn phương án 2, mặc dù vẫn cho phép rút Bảo hiểm xã hội (BHXH) một lần, nhưng việc giới hạn mức rút chỉ là 50% tổng số tiền tích lũy, theo đại biểu Cầm, cũng không được coi là hợp lý. "Số tiền người sử dụng lao động đóng BHXH cho người lao động cũng là tiền của người lao động. Khi họ đang phải đối mặt với khó khăn và chỉ được rút 50%, thì phương án này chưa phải là sự hỗ trợ tốt nhất cho họ", bà Cầm phân tích.
Không chỉ bà Cầm, ông Tám và một số đại biểu Quốc hội khác tham gia thảo luận cũng có quan điểm và lựa chọn khác nhau đối với hai phương án nêu trên, vì mỗi phương án đều mang đến những ưu và nhược điểm riêng biệt.
Việc tăng cường lợi ích để thu hút, thay vì cấm rút, là một góc nhìn có thể xem xét. Quyết định giữ hay bỏ quy định về việc rút BHXH một lần là một vấn đề nhạy cảm, có ảnh hưởng ngay lập tức đến cuộc sống của nhiều người lao động và có tác động lâu dài đến hệ thống an sinh xã hội. Vì vậy, các đại biểu cho rằng cần phải làm rõ hơn về nguyên nhân dẫn đến tình trạng rút BHXH một lần. Dựa trên thông tin này, phương án tối ưu có thể được xây dựng để đảm bảo "đáp ứng nguyện vọng của người lao động mà vẫn kiểm soát được tình trạng rút BHXH một lần. Đây là quan điểm của đại biểu Sùng A Lềnh, Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai và đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Hưng Yên. "BHXH một lần là quyền lợi chính đáng của người lao động tham gia. Tuy nhiên, việc số lượng người lao động hưởng BHXH một lần gia tăng là một thực tế đáng lo ngại đối với mục tiêu an sinh xã hội cho toàn bộ dân cư. Đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá nguyên nhân để đề xuất giải pháp cơ bản", bà Mai đề xuất.
Sau khi phân tích ưu và nhược điểm của hai phương án trong dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) sửa đổi, đại biểu Nguyễn Thanh Cầm, đoàn ĐBQH tỉnh Tiền Giang, đề xuất ban soạn thảo tiếp tục nghiên cứu và thu thập ý kiến của các đối tượng trực tiếp chịu tác động. Ông đề xuất xem xét vấn đề dưới góc độ giới để xây dựng phương án thấu đáo nhất. Ông Cầm cho rằng, để đạt được mục tiêu này, cần có các hình thức hỗ trợ song song như tín dụng vốn vay ưu đãi cho người lao động và công tác vận động, truyền thông để thay đổi nhận thức và hành vi, giúp mọi người nhận diện được lợi ích lâu dài của việc tham gia BHXH.
Cũng hướng đến mục tiêu vừa đảm bảo an sinh nhưng vẫn đáp ứng quyền lợi của người tham gia, đại biểu Phạm Văn Thịnh, Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Giang, cho rằng khi hoàn thiện Luật BHXH sửa đổi, cơ quan soạn thảo cần đặt mình vào cương vị của người lao động. Ông Thịnh nêu rõ rằng các nội dung cơ bản của Nghị quyết 93 năm 2015 cần được tiếp tục gìn giữ. Tuy nhiên, để giữ chân người lao động trong hệ thống an sinh, chính sách này cần được gia cố thêm bằng các lợi ích thay vì hạn chế quyền của người tham gia.
Ông Thịnh đề xuất một phương án trung gian, cho phép người lao động rút BHXH 1 lần nhưng thông qua cơ chế trung gian. Khi người lao động có nhu cầu rút, họ sẽ sử dụng sổ bảo hiểm để xác định số tiền cần rút, sau đó chuyển vào ngân hàng chính sách để rút số tiền đó. Người lao động sẽ chịu mức lãi suất chính sách dưới 5% mỗi năm. Khi họ quay trở lại, họ sẽ phải đóng bổ sung số lãi đó và tiếp tục tham gia BHXH.
Ông Thịnh tin rằng giải pháp này, kết hợp với các chính sách khác, sẽ giữ chân được người lao động trong hệ thống BHXH mà không cần áp đặt các quy định mang tính ngăn cấm.
Anh Nguyên
