Bán hàng đa cấp thiếu hiểu biết pháp lý: Rủi ro chực chờ

Bán hàng đa cấp nhưng hổng kiến thức pháp lý

Hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Số liệu thống kê của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, trong năm 2024, tổng lượng người tham gia bán hàng đa cấp đạt gần 700.000 người, tuy giảm khoảng 400.000 người so với năm 2019 nhưng doanh thu bán hàng đa cấp của các doanh nghiệp tăng.

Năm 2024, doanh thu bán hàng đa cấp đạt 16.206 tỷ đồng, tăng 28,9% so với năm 2019 (12.575 tỷ đồng). Mức hoa hồng, tiền thưởng bình quân khoảng 951.000 đồng/tháng, tương đương 12% mức thu nhập bình quân đầu người của cả nước trong năm 2024.

Hoạt động bán hàng đa cấp tại Việt Nam phát triển mạnh mẽ. Ảnh: FLP Việt Nam

Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là những năm gần đây, nhiều người “nhảy vào” bán hàng đa cấp nhưng không hiểu biết cơ bản về pháp luật liên quan. Sự thiếu hụt kiến thức này không chỉ khiến họ dễ dàng trở thành nạn nhân của các mô hình bất chính mà còn có thể bị xử lý hình sự nếu vô tình tiếp tay cho hoạt động lừa đảo.

Cũng theo số liệu của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, giai đoạn 2020 - 2022, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (nay là Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia) đã liên tục tổ chức các đợt kiểm tra. Nhưng năm 2020 chỉ 18 cá nhân thuộc 10 doanh nghiệp được cấp xác nhận kiến thức pháp luật sau kỳ thi.

Năm 2021, tổ chức một đợt kiểm tra với 55 người tham dự nhưng chỉ có 5 cá nhân được cấp xác nhận. Năm 2022, tổ chức 3 đợt kiểm tra, cấp xác nhận cho 26 cá nhân và công nhận chương trình đào tạo một đơn vị.

Sang năm 2023, với ba đợt kiểm tra, qua đó cấp 14 xác nhận kiến thức pháp luật bán hàng đa cấp và 23 xác nhận kiến thức cho đầu mối tại địa phương theo đề nghị của doanh nghiệp.

Năm 2024 quy mô mở rộng với bốn đợt cho tổng số 135 lượt kiểm tra kiến thức pháp luật bán hàng đa cấp nhưng chỉ có 8 trường hợp vượt qua yêu cầu và được cấp xác nhận, tương đương tỷ lệ đạt chưa tới 6%.

Với nhóm đầu mối tại địa phương - những người được coi là có vai trò trung gian, định hướng và hỗ trợ doanh nghiệp đa cấp hoạt động tình hình cũng chỉ có 72 trường hợp trong tổng số 253 lượt kiểm tra được cấp xác nhận, chiếm khoảng 28,5%.

Siết bằng cách nào?

Bán hàng đa cấp là một phương thức kinh doanh được pháp luật Việt Nam công nhận, nhưng chỉ trong khuôn khổ nhất định. Theo Nghị định 40/2018/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp, doanh nghiệp phải được cấp phép rõ ràng, sản phẩm phải là hàng hóa hợp pháp, có hóa đơn chứng từ đầy đủ và tuyệt đối không được phép thu phí tham gia, đặt cọc hay yêu cầu người mới mua hàng để được “lên cấp”.

Tuy vậy, nhiều mô hình hiện nay biến tướng, lợi dụng sự cả tin và thiếu hiểu biết pháp lý của người dân để lừa đảo. Không ít trường hợp “nhà đầu tư” phải nộp hàng chục triệu đồng để “mua vị trí”, “đầu tư sinh lời”, hoặc “được quyền tuyển người dưới” – những dấu hiệu điển hình của mô hình kim tự tháp bị pháp luật nghiêm cấm.

Việc người dân tham gia bán hàng đa cấp mà không hiểu biết pháp luật xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Một phần do thiếu sự cảnh báo, giám sát từ phía chính quyền địa phương và cơ quan chức năng. Một phần khác vì tâm lý nhẹ dạ cả tin, thiếu kỹ năng phân biệt mô hình kinh doanh hợp pháp và bất chính. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp đa cấp còn tổ chức các buổi huấn luyện trá hình, tuyên truyền sai lệch về pháp lý, khiến người mới bị "tẩy não", tin rằng mình đang làm đúng luật.

Một chuyên gia trong lĩnh vực bán hàng đa cấp thẳng thắn nhìn nhận, việc có đến hơn 90% người tham gia không vượt qua kỳ kiểm tra là tín hiệu đáng báo động. Tình trạng này không chỉ cho thấy lỗ hổng trong đào tạo và phổ biến pháp luật, mà còn tiềm ẩn nhiều hệ lụy trong thực tiễn. Khi người tham gia không hiểu đúng và đầy đủ về pháp luật, nguy cơ vi phạm, gây thiệt hại cho người tiêu dùng, thậm chí tạo ra những mô hình biến tướng, lừa đảo là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trước thực trạng này, giới chuyên gia cho rằng, điều quan trọng nhất là người dân phải được trang bị kiến thức pháp lý cơ bản trước khi tham gia bất kỳ hình thức kinh doanh nào, đặc biệt là mô hình đa cấp.

Nhằm nâng cao hiểu biết pháp lý, siết chặt quản lý đối với lĩnh vực kinh doanh đa cấp, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia vừa thông báo dự kiến tổ chức đợt kiểm tra kiến thức pháp luật bán hàng đa cấp và kiến thức cho đầu mối tại địa phương đợt 2 năm 2025 tại TP. Hồ Chí Minh trong tháng 6.

Người tham gia sẽ thực hiện bài kiểm tra dưới hình thức tự luận, thời gian làm bài tối thiểu 60 phút, thang điểm 100. Mức điểm tối thiểu để đạt yêu cầu được quy định rõ: Người tham gia phải đạt từ 65 điểm trở lên trong bài kiểm tra kiến thức pháp luật bán hàng đa cấp, hoặc từ 50 điểm trở lên với nhóm đầu mối tại địa phương.