Bản án Nadiem Makarim và phép thử niềm tin đầu tư Indonesia

Nadiem Makarim, đồng sáng lập Gojek và cựu Bộ trưởng Giáo dục Indonesia, vừa bị tòa án nước này tuyên phạt 10 năm tù trong vụ án mua sắm máy tính Chromebook cho trường học. Phán quyết không chỉ khép lại một chương gây tranh cãi trong sự nghiệp chính trị của một biểu tượng khởi nghiệp Đông Nam Á, mà còn đặt ra những câu hỏi mới về môi trường pháp lý, niềm tin nhà đầu tư và vị thế của hệ sinh thái công nghệ Indonesia.

Ông Nadiem Makarim thời điểm giữ chức Bộ trưởng Giáo dục, Văn hóa, Nghiên cứu và Công nghệ trong nội các Tổng thống Joko Widodo

Sinh năm 1984, được đào tạo tại Brown University và Harvard Business School, ông Nadiem Makarim khởi nghiệp sau thời gian làm tư vấn tại hãng McKinsey. Năm 2010, từ bài toán giao thông tắc nghẽn và dịch vụ xe ôm truyền thống thiếu tính kết nối tại Jakarta, ông cùng các cộng sự xây dựng Gojek, ban đầu chỉ là tổng đài điều phối khoảng 20 tài xế.

Bước ngoặt đến vào năm 2015, khi Gojek ra mắt ứng dụng di động, mở rộng từ gọi xe sang giao đồ ăn, logistics, thanh toán điện tử và nhiều dịch vụ đời sống. Dưới sự điều hành của Makarim, Gojek trở thành một trong những kỳ lân công nghệ đầu tiên của Indonesia, góp phần định hình mô hình “siêu ứng dụng” tại Đông Nam Á, tạo sinh kế cho hàng triệu tài xế, kết nối hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ với nền kinh tế số.

Năm 2019, ông rời vị trí tổng giám đốc Gojek để gia nhập nội các của Tổng thống Joko Widodo, giữ chức Bộ trưởng Giáo dục, Văn hóa, Nghiên cứu và Công nghệ đến năm 2024. Việc một doanh nhân công nghệ trẻ được trao trọng trách cải cách giáo dục từng được nhìn nhận như tín hiệu cho thấy Indonesia muốn đưa tư duy đổi mới sáng tạo vào khu vực công.

Tuy nhiên, cũng chính giai đoạn giữ chức bộ trưởng đã đưa Makarim vào vòng xoáy pháp lý. Theo cáo buộc, ông đã lạm dụng quyền lực trong chương trình mua sắm máy tính xách tay Chromebook sử dụng hệ điều hành Chrome OS của Google cho các trường học trong giai đoạn đại dịch, gây thiệt hại khoảng 125 triệu USD cho ngân sách nhà nước.

Các công tố viên cho rằng khoản đầu tư của Google vào công ty mẹ của Gojek đã tạo ra xung đột lợi ích, đồng thời cáo buộc Makarim xây dựng điều kiện đấu thầu theo hướng phù hợp với hệ sinh thái Chromebook. Phía công tố từng đề nghị mức án 18 năm tù, một trong những mức án nghiêm khắc đối với cựu quan chức cấp cao tại Indonesia trong những năm gần đây.

Tại phiên tuyên án ngày 30/6, hội đồng thẩm phán kết luận Makarim có hành vi lạm quyền, song không tuyên ông phạm tội trực tiếp làm giàu cho bản thân. Tòa tuyên phạt ông 10 năm tù, phạt 1 tỷ rupiah và yêu cầu hoàn trả hơn 800 tỷ rupiah, tương đương khoảng 45 triệu USD; nếu không thực hiện, ông có thể phải chấp hành thêm 5 năm tù.

Makarim bác bỏ toàn bộ cáo buộc, khẳng định không có dòng tiền hay lợi ích cá nhân nào liên quan đến quyết định mua sắm. Ông cho rằng khoản đầu tư của Google vào công ty mẹ của Gojek không liên quan đến đấu thầu Chromebook, đồng thời tuyên bố sẽ kháng cáo sau phán quyết.

Vụ án nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một hồ sơ hình sự thông thường. Nhiều học giả và chuyên gia pháp lý cho rằng việc quy trách nhiệm tham nhũng trong một quyết định chính sách công có yếu tố rủi ro công nghệ có thể tạo tiền lệ bất lợi, khiến các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư trở nên thận trọng hơn trong những chương trình đổi mới quy mô lớn.

Giáo sư luật Tim Lindsey, công tác tại Đại học Melbourne (Australia), nhận định các cáo buộc có xu hướng đánh đồng giữa sự thiếu hiệu quả, chấp nhận rủi ro trong quản trị công với hành vi tham nhũng. Theo ông, phán quyết có thể tiếp tục làm suy giảm hình ảnh Indonesia trong mắt nhà đầu tư, nhất là trong bối cảnh đồng rupiah và thị trường chứng khoán nước này chịu áp lực từ những lo ngại về tính nhất quán chính sách và minh bạch thị trường.

Bên ngoài tòa, hàng chục tài xế Gojek mặc áo khoác xanh đặc trưng tập trung bày tỏ sự ủng hộ đối với người đồng sáng lập. Hình ảnh này cho thấy, dù đã rời Gojek từ năm 2019, Makarim vẫn được một bộ phận cộng đồng tài xế nhìn nhận như người đặt nền móng cho mô hình kinh tế nền tảng tại Indonesia.

Ông Nadiem Makarim cùng đội ngũ tài xế Gojek những năm đầu hoạt động

Về phía doanh nghiệp, Gojek hiện là một phần của GoTo Gojek Tokopedia sau thương vụ sáp nhập với Tokopedia năm 2021. GoTo vẫn là tập đoàn công nghệ hàng đầu Indonesia, vận hành các mảng gọi xe, giao đồ ăn, thương mại điện tử, thanh toán và dịch vụ tài chính số, với thị trường trọng tâm là Indonesia và một số hiện diện tại khu vực.

Dữ liệu thị trường năm 2026 cho thấy GoTo đang bước vào giai đoạn ưu tiên hiệu quả vận hành và lợi nhuận thay vì tăng trưởng bằng mọi giá. Tập đoàn ghi nhận quý đầu tiên có lợi nhuận ròng, trong khi mảng dịch vụ theo yêu cầu của Gojek tiếp tục cải thiện biên lợi nhuận. Dù vậy, phạm vi địa lý của GoTo vẫn nghiêng mạnh về Indonesia, trong khi Grab duy trì lợi thế khu vực rộng hơn tại Đông Nam Á.

Tại Đông Nam Á, cuộc đua “siêu ứng dụng” đã chuyển từ mở rộng người dùng sang tối ưu dòng tiền, tích hợp dịch vụ tài chính, logistics và hệ sinh thái thương mại. Trong bối cảnh đó, vụ án của Makarim không trực tiếp làm thay đổi hoạt động hiện tại của GoTo, nhưng có thể tác động đến cách giới đầu tư đánh giá rủi ro thể chế tại Indonesia - thị trường lớn nhất khu vực và cũng là sân nhà của Gojek.

Từ một tổng đài xe ôm nhỏ tại Jakarta đến biểu tượng công nghệ Đông Nam Á, sự nghiệp của Nadiem Makarim gắn liền với quá trình số hóa đời sống đô thị Indonesia. Nhưng phán quyết mới nhất cho thấy hành trình từ doanh nhân công nghệ đến chính trường tại các nền kinh tế mới nổi luôn đi kèm những rủi ro pháp lý và chính trị phức tạp.

Trong ngắn hạn, tâm điểm sẽ là quá trình kháng cáo của Makarim và phản ứng của thị trường đối với môi trường quản trị Indonesia. Trong dài hạn, câu chuyện Gojek vẫn là minh chứng cho sức bật của kinh tế số Đông Nam Á, song cũng nhắc nhở rằng niềm tin của nhà đầu tư không chỉ đến từ quy mô thị trường, mà còn từ tính minh bạch, ổn định và có thể dự đoán của hệ thống pháp lý.