Zhu Yiming: Kỹ sư Trung Quốc giấu mình hai mươi năm để dẫn đầu chip nhớ toàn cầu

Sau nhiều năm làm kỹ sư tại Thung lũng Silicon với trong tay chỉ một bản thiết kế chip nhưng gần như không có vốn liếng, Zhu tin rằng trung tâm của ngành công nghiệp chip nhớ toàn cầu sẽ dịch chuyển dần từ Mỹ sang Nhật Bản, rồi Hàn Quốc, và cuối cùng là Trung Quốc. Ông trở về nước theo đuổi giấc mơ ấy, sáng lập công ty thiết kế chip GigaDevice, đưa doanh nghiệp này niêm yết thành công trên sàn giao dịch chứng khoán Thượng Hải năm 2016, huy động được 582 triệu Nhân dân tệ.

Zhu Yiming - Chủ tịch ChangXin Memory Technologies, người sáng lập CXMT và đồng thời là Chủ tịch GigaDevice Semiconductor. Forbes hiện xếp ông trong nhóm tỷ phú giàu nhất thế giới với tài sản khoảng 15,6 tỷ USD.

Từ bỏ ghế điều hành GigaDevice để dấn thân vào sự nghiệp lớn nhất đời mình

Cũng trong năm 2016, khi GigaDevice đang trên đà phát triển thuận lợi, Zhu Yiming quyết định thành lập một công ty hoàn toàn mới mang tên ChangXin Memory Technologies, đặt trụ sở tại thành phố Hợp Phì, tỉnh An Huy, nhắm thẳng vào lĩnh vực chip nhớ động ngẫu nhiên truy cập DRAM, một trong những phân khúc công nghệ khó nhất và bị Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản thống trị suốt nhiều thập kỷ.

Năm 2018, ông chính thức rời ghế tổng giám đốc GigaDevice để dồn toàn lực cho CXMT, đồng thời cam kết công khai sẽ không nhận bất kỳ đồng lương nào với vai trò chủ tịch kiêm tổng giám đốc cho đến khi công ty có lãi. Đây là một cam kết mang tính biểu tượng mạnh mẽ trong văn hóa doanh nghiệp Trung Quốc, thể hiện quyết tâm gắn vận mệnh cá nhân với thành bại của dự án. Lời hứa ấy chỉ thực sự được hiện thực hóa vào năm 2025, tức tám năm sau, khi CXMT lần đầu tiên báo lãi.

Một trong những nước cờ quan trọng nhất giai đoạn đầu là việc Zhu chủ động đàm phán để có được giấy phép sử dụng các bằng sáng chế vốn thuộc về Qimonda, hãng sản xuất chip nhớ Đức đã phá sản, nhằm tạo nền tảng sở hữu trí tuệ vững chắc, giảm thiểu rủi ro tranh chấp pháp lý với các đối thủ nước ngoài sau này. Năm 2019, CXMT tiếp tục ký thỏa thuận tiếp cận hàng loạt bằng sáng chế liên quan đến DRAM do một công ty con của WiLAN nắm giữ, củng cố thêm lá chắn pháp lý cho tham vọng của mình.

Cú lột xác từ công ty vô danh thành đối thủ khiến Micron chao đảo

Trong nhiều năm, CXMT chỉ là cái tên xa lạ với phần lớn thế giới bên ngoài Trung Quốc. Nhưng đến năm 2026, công ty đã trở thành nhà sản xuất DRAM lớn nhất Trung Quốc và lớn thứ tư thế giới, với sản lượng đạt bảy trăm hai mươi nghìn phiến wafer mỗi quý vào cuối năm 2025. Tháng 7 năm 2026, CXMT chính thức chào sàn tại sàn giao dịch STAR Market thuộc Sở giao dịch chứng khoán Thượng Hải, đợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng lớn nhất châu Á trong năm, huy động được 57,9 tỷ Nhân dân tệ, tương đương 8,5 tỷ đô la, định giá công ty vào khoảng 85 tỷ đô la.

Điều khiến cả thị trường tài chính toàn cầu sững sờ là diễn biến ngay trong phiên giao dịch đầu tiên. Giá cổ phiếu CXMT có lúc tăng vọt tới hơn năm trăm ba mươi phần trăm, đóng cửa phiên với mức tăng khoảng bốn trăm sáu mươi sáu phần trăm, đẩy vốn hóa thị trường của công ty lên khoảng bốn trăm tám mươi tư tỷ đô la, biến CXMT trở thành công ty niêm yết có giá trị lớn nhất Trung Quốc chỉ sau một ngày giao dịch. Cùng lúc đó, cổ phiếu Micron tại thị trường Mỹ và châu Âu lao dốc mạnh, có thời điểm giảm gần sáu phần trăm chỉ trong một phiên, do giới đầu tư lo ngại làn sóng công suất mới từ Trung Quốc sẽ đe dọa vị thế của các nhà sản xuất chip nhớ phương Tây.

Nhà máy CXMT tại Hợp Phì, doanh nghiệp đã mở rộng mạnh công suất sản xuất DRAM trong những năm gần đây.

Chiều sâu địa chính trị đằng sau một con chip nhớ

Câu chuyện của CXMT không đơn thuần là câu chuyện kinh doanh, mà gắn chặt với cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Bộ nhớ băng thông cao HBM, loại chip nhớ thế hệ mới phục vụ trực tiếp cho hạ tầng trí tuệ nhân tạo, từ lâu đã nằm trong danh sách các mặt hàng bị chính quyền Mỹ áp đặt biện pháp kiểm soát xuất khẩu, đặc biệt là thiết bị quang khắc tiên tiến cần thiết để sản xuất loại chip này. Đầu năm 2026, có thông tin cho biết chính quyền Mỹ đang xem xét siết chặt hơn nữa quy định xuất khẩu đơn phương đối với công nghệ HBM, một động thái có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu quan trọng của Micron trước khi các nhà máy mới tại New York và Idaho của hãng này kịp đi vào vận hành đầy đủ.

Trong bối cảnh đó, CXMT đặt mục tiêu nâng thị phần trên thị trường DRAM toàn cầu lên khoảng mười một đến mười tám phần trăm vào năm 2028, đồng thời đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu chip HBM3 nhằm thu hẹp khoảng cách với Samsung và SK Hynix xuống còn khoảng hai năm, theo nhận định của các công ty nghiên cứu ngành. Công ty còn được cho là đang bắt tay với Huawei để phát triển chip HBM3 phục vụ hạ tầng trí tuệ nhân tạo trong nước, đồng thời mở rộng sang cả phân khúc bộ nhớ CXL, một xu hướng công nghệ mới đang khiến cả Samsung lẫn SK Hynix phải dè chừng.

Tuy nhiên, giới phân tích cũng lưu ý rằng ở phân khúc công nghệ cao nhất phục vụ trí tuệ nhân tạo, CXMT vẫn còn tụt hậu đáng kể so với các đối thủ Hàn Quốc, và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu thiết bị quang khắc tiên tiến tiếp tục là rào cản lớn kìm hãm tốc độ bắt kịp của các nhà sản xuất Trung Quốc. Nói cách khác, CXMT đã thắng trận đầu ở phân khúc phổ thông, nhưng cuộc chiến thực sự tại đỉnh cao công nghệ vẫn còn ở phía trước.

Một mô hình quản trị công nghiệp mang màu sắc Trung Quốc

Khác với các tập đoàn tư nhân thuần túy, CXMT vận hành theo mô hình sở hữu hỗn hợp, trong đó chính quyền thành phố Hợp Phì nắm giữ khoảng 36,8% cổ phần công ty, một minh chứng rõ nét cho chiến lược công nghiệp mà nhiều địa phương Trung Quốc áp dụng, đó là chính quyền địa phương đóng vai trò nhà đầu tư chiến lược, đồng hành cùng doanh nghiệp tư nhân trong những dự án công nghệ nền tảng, vốn dĩ cần nguồn vốn khổng lồ và thời gian hoàn vốn rất dài mà nhà đầu tư tư nhân thuần túy khó lòng kiên nhẫn theo đuổi.

Một chi tiết đáng chú ý khác thể hiện triết lý quản trị của Zhu Yiming là cam kết sau khi công ty niêm yết, ông sẽ phân phối một nửa số cổ phần cá nhân đang nắm giữ, ước tính trị giá khoảng 20 tỷ Nhân dân tệ, cho toàn bộ nhân viên công ty, với lý do muốn đội ngũ của mình cùng chia sẻ thành quả sau nhiều năm gian khó. Đây là một quyết định hiếm thấy ở quy mô tài sản lớn như vậy, cho thấy cách ông xây dựng lòng trung thành và tinh thần cống hiến trong nội bộ doanh nghiệp suốt gần một thập kỷ công ty chưa từng có lãi.

Các dây chuyền sản xuất bộ nhớ DRAM của CXMT, lĩnh vực giúp công ty trở thành nhà sản xuất DRAM lớn thứ tư thế giới.

Bài học cho doanh nhân Việt Nam

Một là, tầm nhìn dài hạn phải đi trước xu hướng ít nhất một thập kỷ. Zhu Yiming nhận ra cơ hội tự chủ chip nhớ từ đầu những năm 2000, nhưng phải mất hơn hai mươi năm kiên trì mới thấy thành quả. Doanh nhân Việt Nam muốn tham gia vào các ngành công nghiệp nền tảng, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, cần chuẩn bị tâm thế theo đuổi mục tiêu trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, thay vì kỳ vọng lợi nhuận nhanh.

Hai là, cam kết cá nhân tạo niềm tin lớn hơn mọi bản kế hoạch kinh doanh. Việc từ chối nhận lương suốt tám năm cho đến khi công ty có lãi là hành động mang tính biểu tượng cực kỳ mạnh, giúp Zhu thuyết phục nhân viên, đối tác và chính quyền địa phương tin tưởng đồng hành cùng dự án đầy rủi ro. Doanh nhân Việt Nam khi kêu gọi nguồn lực cho những dự án dài hơi nên cân nhắc những cam kết cá nhân cụ thể, và có những phương án dự phòng về thu nhập tối thiểu, mới có thể đi được đường dài.

Ba là, xây dựng lá chắn sở hữu trí tuệ trước khi mở rộng quy mô. Việc chủ động mua lại quyền sử dụng bằng sáng chế từ Qimonda và WiLAN ngay từ giai đoạn đầu giúp CXMT tránh được nhiều rủi ro pháp lý tốn kém sau này. Doanh nghiệp công nghệ Việt Nam khi phát triển sản phẩm mới cần đầu tư sớm vào việc rà soát và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thay vì chỉ tập trung vào tốc độ ra sản phẩm.

Bốn là, tận dụng nguồn lực nhà nước một cách có chọn lọc trong các ngành chiến lược. Việc chính quyền Hợp Phì nắm giữ cổ phần lớn tại CXMT cho thấy mô hình hợp tác công tư có thể là chìa khóa để phát triển những ngành công nghiệp đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ và thời gian hoàn vốn dài. Việt Nam trong quá trình xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn non trẻ cũng có thể tham khảo mô hình phối hợp giữa chính quyền địa phương và doanh nghiệp tư nhân theo cách tương tự.

Năm là, chia sẻ thành quả với đội ngũ là cách giữ nhân tài bền vững nhất. Cam kết phân phối một nửa cổ phần cá nhân trị giá hàng tỷ đô la cho nhân viên là minh chứng cho triết lý xem con người là tài sản quý giá nhất của doanh nghiệp công nghệ. Doanh nhân Việt Nam, đặc biệt trong các ngành đòi hỏi nhân sự kỹ thuật cao, nên cân nhắc nghiêm túc các chính sách chia sẻ cổ phần rộng rãi để giữ chân đội ngũ cốt cán trong những giai đoạn khó khăn nhất.