Bị sa thải ở tuổi 48, doanh nhân Jannie Mouton bứt phá trở thành tỷ phú với bí quyết học từ tỷ phú Warren Buffett

Trong giới đầu tư Nam Phi, tỷ phú Jannie Mouton thường được nhắc đến như một doanh nhân có khả năng nhìn ra giá trị dài hạn của doanh nghiệp. Nhưng bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp của ông lại bắt đầu từ một biến cố không mấy dễ chịu, bị các cộng sự loại khỏi công ty chứng khoán do chính ông đồng sáng lập vào năm 1995, khi mới 48 tuổi.

Tỷ phú Jannie Mouton, doanh nhân, người sáng lập PSG Group, gây dựng sự nghiệp đầu tư sau khi phải rời công ty chứng khoán do mình đồng sáng lập năm 1995.

Trước đó, ông đã có nhiều năm làm việc trong ngành tài chính và xây dựng doanh nghiệp môi giới chứng khoán Senekal, Mouton & Kitshoff. Bất đồng về định hướng phát triển khiến ông rời công ty. Thay vì xem đây là dấu chấm hết, ông dành thời gian đọc sách, nghiên cứu những nhà đầu tư thành công, trong đó có Warren Buffett, đồng thời xem xét lại điểm mạnh và hạn chế của bản thân.

Tháng 11/1995, ông cùng Chris Otto mua quyền kiểm soát doanh nghiệp tuyển dụng PAG với số vốn được các nguồn ghi nhận vào khoảng 3,5–4 triệu rand. Sau đó, họ bán mảng tuyển dụng, giữ lại pháp nhân niêm yết và đổi tên thành PSG Group. Từ một thương vụ nhỏ, Mouton bắt đầu xây dựng nền tảng cho một tập đoàn đầu tư có phạm vi hoạt động rộng hơn nhiều.

Câu chuyện của ông có một chi tiết đáng chú ý, Mouton từng làm việc trong cửa hàng của gia đình tại thị trấn Carnarvon trong những kỳ nghỉ học. Kinh nghiệm tiếp xúc với công việc kinh doanh từ sớm, cùng nền tảng kế toán và tài chính, giúp ông hình thành cách nhìn tương đối thực tế về tiền vốn, hiệu quả hoạt động và khả năng sinh lời.

Trong giai đoạn đầu, PSG tập trung vào dịch vụ tài chính, môi giới, quản lý danh mục và các hoạt động ngân hàng. Đến đầu những năm 2000, mô hình của tập đoàn chuyển dần sang công ty nắm giữ đầu tư, sử dụng vốn và kinh nghiệm quản trị để hỗ trợ những doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng.

Một trong những thành công nổi bật là Capitec Bank. PSG tham gia vào quá trình phát triển ngân hàng này từ giai đoạn đầu, khi thị trường còn nhiều khoảng trống trong dịch vụ tài chính dành cho người dân phổ thông. Capitec sau đó trở thành một trong những ngân hàng bán lẻ nổi bật của Nam Phi.

Capitec Bank phát triển thành một trong những ngân hàng bán lẻ nổi bật tại Nam Phi. PSG tham gia hỗ trợ ngân hàng trong giai đoạn đầu trước khi phân phối lại phần lợi ích tại Capitec cho cổ đông vào năm 2020.

Danh mục đầu tư liên quan đến PSG còn có doanh nghiệp tư vấn tài chính PSG Financial Services và hệ thống trường tư Curro. Điểm chung trong cách tiếp cận của Mouton là không chỉ mua cổ phần rồi chờ giá tăng. PSG còn cung cấp vốn, tham gia định hướng chiến lược và hỗ trợ doanh nghiệp phát triển năng lực kinh doanh.

Đây là cách tích lũy giá trị theo thời gian: tìm những lĩnh vực có dư địa tăng trưởng, đầu tư đủ sớm, đồng hành trong giai đoạn xây dựng và để thành quả kinh doanh phản ánh dần vào giá trị khoản đầu tư. Cách làm này đòi hỏi sự kiên nhẫn, khả năng phân bổ vốn và chấp nhận rằng không phải thương vụ nào cũng thành công ngay lập tức.

Năm 2020, PSG Group phân phối lại cho cổ đông phần lợi ích hiệu dụng 26,4% tại Capitec. Đến năm 2022, tập đoàn tiếp tục tái cơ cấu, phân phối các khoản nắm giữ tại một số doanh nghiệp cho cổ đông và rút khỏi sàn chứng khoán Johannesburg.

Một diễn biến đáng chú ý trong giai đoạn 2025–2026 là thương vụ quỹ Jannie Mouton Stigting mua lại Curro Holdings với giá trị khoảng 7,2 tỷ rand. Thương vụ hoàn tất đầu năm 2026, đưa Curro khỏi sàn chứng khoán và chuyển doanh nghiệp sang mô hình phi lợi nhuận.

Thay vì tiếp tục hoạt động vì lợi ích của cổ đông bên ngoài, Curro được định hướng tái đầu tư phần thặng dư vào hệ thống trường học, học bổng, cơ sở vật chất và cơ hội tiếp cận giáo dục. Hệ thống này có 189 trường trên 81 khuôn viên và hơn 71.000 học sinh được ghi nhận vào giữa năm 2025.

Điểm đặc biệt nằm ở cách thức thực hiện. Thay vì chỉ quyên góp tiền cho từng dự án giáo dục, quỹ của Mouton mua lại một hệ thống trường đang vận hành, có đội ngũ quản lý, cơ sở vật chất và mạng lưới học sinh sẵn có. Nếu mô hình được duy trì hiệu quả, nguồn lực có thể tiếp tục quay trở lại phục vụ giáo dục trong dài hạn.

Đây không đơn thuần là một khoản từ thiện bằng tiền mặt, mà là quyết định chuyển đổi cách sở hữu và sử dụng một tài sản kinh doanh, với mục tiêu để hoạt động giáo dục trở thành lợi ích lâu dài của cộng đồng.

Forbes ghi nhận tài sản của tỷ phú Jannie Mouton và gia đình ở mức khoảng 2,4 tỷ USD vào giữa tháng 10/2026. Điều đáng chú ý hơn con số tài sản là cách Mouton xây dựng và chuyển giao giá trị. PSG Group từng tạo điều kiện để nhiều doanh nghiệp phát triển, trong khi các khoản đầu tư và cơ cấu sở hữu tiếp tục thay đổi theo thời gian. Với Curro, ông đưa một tài sản giáo dục ra khỏi mô hình doanh nghiệp niêm yết để hướng tới mục tiêu xã hội dài hạn.

Đầu năm 2026, quỹ Jannie Mouton Stigting hoàn tất thương vụ mua lại Curro, đưa hệ thống trường học này sang mô hình phi lợi nhuận với định hướng tái đầu tư nguồn lực cho giáo dục.

Hành trình của doanh nhân Jannie Mouton cũng không chỉ có những thành công tài chính. Ông công khai tình trạng sa sút trí tuệ giai đoạn đầu vào năm 2018 và dần rút khỏi các vai trò quản trị. Việc con trai Piet Mouton đảm nhiệm vị trí lãnh đạo điều hành PSG từ năm 2010 là một phần của quá trình chuyển giao đã diễn ra trước đó, cho thấy xây dựng tổ chức kế thừa là vấn đề không thể để đến phút cuối mới tính đến.

Bài học cho doanh nhân Việt Nam

Thứ nhất, biến cố có thể mở ra hướng đi mới: khi mất vị trí cũ, cần đánh giá lại năng lực và tìm cơ hội thay vì chỉ cố quay lại con đường đã đóng.

Thứ hai, tích lũy vốn cần đi cùng năng lực tạo giá trị: đầu tư dài hạn hiệu quả không chỉ là nắm giữ cổ phần, mà còn là hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao quản trị và mở rộng thị trường.

Thứ ba, tập trung vào lĩnh vực có nhu cầu bền vững: ngân hàng phổ thông và giáo dục là những lĩnh vực gắn với nhu cầu xã hội dài hạn, dù mỗi khoản đầu tư vẫn cần được thẩm định kỹ.

Thứ tư, phân biệt sở hữu với điều hành: doanh nghiệp gia đình cần chuẩn bị đội ngũ kế nhiệm, quy trình quản trị và cơ chế kiểm soát trước khi người sáng lập rời vị trí.

Thứ năm, xác định di sản vượt ra ngoài lợi nhuận: khi doanh nghiệp đã đủ năng lực, nhà sáng lập có thể cân nhắc cách sử dụng tài sản để tạo giá trị lâu dài cho cộng đồng, với mục tiêu và cơ chế vận hành minh bạch.