Xuất khẩu gạo 2026 đối mặt “cơn gió ngược”: Áp lực giảm giá, cạnh tranh tăng mạnh

Thị trường toàn cầu bất định, áp lực đè nặng lên hạt gạo

Trong bối cảnh thị trường lúa gạo thế giới biến động mạnh, những con số tăng trưởng xen lẫn dấu hiệu suy giảm giá trị đã cho thấy một thực tế: gạo Việt vẫn đang đứng trước nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Đánh giá tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 diễn ra ngày 24/3 tại Cần Thơ cho thấy, thị trường lúa gạo toàn cầu đang chịu tác động từ hàng loạt yếu tố bất định. Xung đột địa chính trị kéo dài, giá năng lượng biến động, chi phí logistics tăng cao, cùng xu hướng nhiều quốc gia siết chặt chính sách thương mại và dự trữ lương thực đã làm thay đổi cán cân cung - cầu.

Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026

Những biến động này không chỉ khiến giá gạo thế giới khó đoán định, mà còn làm gia tăng áp lực cạnh tranh giữa các quốc gia xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu buộc phải thích ứng nhanh hơn nếu không muốn mất lợi thế.

Ở trong nước, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long bước vào cao điểm thu hoạch vụ Đông Xuân, nguồn cung tăng mạnh. Tuy nhiên, nghịch lý xảy ra khi giá thu mua lúa lại giảm so với cùng kỳ, trực tiếp ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân và toàn bộ chuỗi giá trị ngành hàng.

Báo cáo của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho thấy, đến giữa tháng 3/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,74 triệu tấn gạo, đạt kim ngạch hơn 826 triệu USD. Dù sản lượng tăng nhẹ, nhưng giá trị và giá xuất khẩu bình quân lại giảm. Đây là tín hiệu không tích cực, phản ánh rõ áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt trên thị trường quốc tế.

Cơ cấu thị trường cũng đang có sự phân hóa rõ rệt. Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm hơn 55% tổng lượng xuất khẩu và duy trì mức tăng trưởng mạnh. Trong khi đó, Trung Quốc, Malaysia, Úc ghi nhận tín hiệu tích cực, thì một số thị trường châu Phi lại sụt giảm đáng kể. Sự lệ thuộc lớn vào một vài thị trường chủ lực đặt ra rủi ro không nhỏ. Khi chính sách nhập khẩu thay đổi, hoặc nhu cầu giảm, ngành gạo Việt Nam dễ rơi vào thế bị động.

“Cơn gió ngược” từ thị trường và yêu cầu thay đổi tư duy

Từ góc độ địa phương, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long thẳng thắn nhận định ngành lúa gạo đang phải đối mặt với “cơn gió ngược” từ thị trường quốc tế. Ông Tuấn nhấn mạnh: “Điều này đòi hỏi phải thay đổi tư duy từ ‘bán cái mình có’ sang ‘bán cái thị trường cần’.”

Điều này phản ánh một vấn đề cốt lõi: sản xuất lúa gạo của Việt Nam trong nhiều năm vẫn thiên về sản lượng, trong khi nhu cầu thị trường ngày càng đòi hỏi chất lượng, tiêu chuẩn và tính bền vững cao hơn. Nếu không chuyển đổi kịp thời, lợi thế về sản lượng có thể trở thành điểm yếu khi giá trị gia tăng thấp.

Xuất khẩu gạo 2026 đối mặt “cơn gió ngược”: Áp lực giảm giá, cạnh tranh tăng mạnh

Ông Vương Quốc Nam, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ cho biết, thành phố giữ vai trò trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long và là cửa ngõ hạ lưu sông Mê Kông. “Cần Thơ đang đẩy mạnh phát triển hạ tầng, đặc biệt là đô thị sân bay, logistics gắn với Cảng hàng không quốc tế, nhằm tăng cường kết nối giao thương”, ông Nam nói và cho biết, năm 2025, kinh tế thành phố tăng trưởng 7,23%, quy mô GRDP đạt trên 300 nghìn tỷ đồng, cho thấy nền tảng phát triển tương đối vững chắc.

Hiện Cần Thơ có 35 doanh nghiệp đủ điều kiện xuất khẩu gạo trực tiếp, cùng hệ thống kho bãi, nhà máy chế biến hiện đại. Đây được xem là lợi thế để thành phố đóng vai trò đầu tàu trong việc hình thành chuỗi giá trị lúa gạo bền vững cho toàn vùng.

Một trong những giải pháp được nhấn mạnh tại hội nghị là thúc đẩy liên kết chuỗi từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Thực tế cho thấy, sự rời rạc giữa nông dân - doanh nghiệp - thị trường khiến giá trị hạt gạo chưa được tối ưu. Việc xây dựng vùng nguyên liệu, ký kết hợp đồng bao tiêu và phát triển chuỗi liên kết sẽ giúp ổn định đầu ra, nâng cao chất lượng và giảm rủi ro.

Song song đó, Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh đang được triển khai mạnh mẽ. Các mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất, mà còn đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế về môi trường và phát triển bền vững.

Doanh nghiệp cần linh hoạt, minh bạch hơn

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Việt Anh, Tổng Giám đốc Công ty Lương thực Phương Đông cho rằng việc theo sát biến động giá dầu và chi phí vận tải là yếu tố then chốt. “Cần theo sát biến động giá dầu và chi phí vận tải để có giải pháp điều hành kịp thời. Đồng thời, cần minh bạch hóa các tiêu chí đánh giá doanh nghiệp xuất khẩu gạo, tạo môi trường cạnh tranh công bằng”, ông Việt Anh đề xuất.

Các kiến nghị tại hội nghị cũng tập trung vào việc xây dựng cơ chế thu mua tạm trữ đủ mạnh, hỗ trợ lãi suất, mở rộng tín dụng và đẩy mạnh xúc tiến thương mại. Một vấn đề khác được đặt ra là kiểm soát hợp lý gạo nhập khẩu, vừa bảo vệ sản xuất trong nước, vừa đảm bảo tuân thủ các cam kết quốc tế.

Theo ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), nhu cầu gạo thế giới vẫn ở mức cao, nhưng có sự phân hóa rõ rệt giữa các khu vực. Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, trong khi Trung Quốc, Malaysia tăng trưởng tích cực, còn châu Phi suy giảm.

Để tận dụng cơ hội, ông Nam cho rằng cần đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng gạo và đẩy mạnh xúc tiến thương mại. Điều này đồng nghĩa với việc ngành gạo không thể phụ thuộc vào các thị trường truyền thống, mà phải chủ động tìm kiếm và mở rộng sang các thị trường mới, kể cả những thị trường khó tính.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng nhấn mạnh năm 2026 sẽ là năm nhiều thách thức đối với xuất khẩu gạo. “Yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ trạng thái ‘ứng phó’ sang ‘chủ động thích ứng’, linh hoạt điều chỉnh chiến lược thị trường”, Thứ trưởng nhấn mạnh và cũng lưu ý công tác điều hành phải bám sát thực tế, nâng cao năng lực phân tích, dự báo và phản ứng chính sách kịp thời, tránh rơi vào thế bị động. Việc điều hành xuất khẩu cần hài hòa giữa tiêu thụ hàng hóa, ổn định giá trong nước và đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

Một điểm đáng chú ý là yêu cầu đối với Sở Công Thương các địa phương trong việc nắm sát tình hình thu mua, sản xuất và kịp thời xử lý các hiện tượng đầu cơ, găm hàng. Các địa phương được xem là “tai mắt” của cơ quan quản lý, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin thực tế để điều chỉnh chính sách nhanh và hiệu quả.

Ngoài ra, Hệ thống phần mềm báo cáo phục vụ quản lý xuất khẩu gạo mới được công bố được kỳ vọng sẽ nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ doanh nghiệp và giúp cơ quan quản lý theo dõi sát diễn biến thị trường.

Về dài hạn, ngành lúa gạo được yêu cầu tiếp tục tái cơ cấu theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Thực tế cho thấy, cạnh tranh trên thị trường gạo không còn nằm ở sản lượng, mà chuyển sang chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, việc xây dựng chiến lược xuất khẩu dài hạn, ổn định và có tính cạnh tranh cao là yêu cầu cấp thiết. Nếu tận dụng tốt các giải pháp từ sản xuất đến thị trường, đẩy mạnh liên kết chuỗi và nâng cao chất lượng, hạt gạo Việt hoàn toàn có thể củng cố vị thế trên bản đồ thế giới.