Từ giải giáp đến tái thiết: Phép thử mới cho tiến trình hòa bình Gaza

Cố vấn cấp cao Nhà Trắng Jared Kushner ngày 17/8 đã có cuộc hội đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump gia tăng nỗ lực thúc đẩy lộ trình hòa bình cho Dải Gaza, với trọng tâm là yêu cầu giải giáp các lực lượng vũ trang và thiết lập nền tảng an ninh cho giai đoạn hậu xung đột.

Trao đổi với Fox News sau cuộc gặp, ông Kushner cho biết hai bên đã thảo luận trong gần bốn giờ và đã làm rõ một số quan ngại mà phía Israel nêu ra liên quan kế hoạch phi quân sự hóa Gaza do Mỹ bảo trợ. Theo ông, tiến trình này chỉ có thể đạt kết quả nếu các bên cùng thể hiện thiện chí và tuân thủ các cam kết đã được thống nhất.

Cố vấn cấp cao Nhà Trắng Jared Kushner (phải) và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu (trái) đã thảo luận về tiến trình giải giáp vũ khí của lực lượng Hamas, tiến tới tái thiết và duy trì hoà bình cho Dải Gaza cùng toàn vùng lãnh thổ Palestine

Dù vậy, hiện chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy Israel đã thay đổi lập trường sau khi trước đó bác bỏ kế hoạch của Washington. Ông Kushner cho rằng, nếu có sự phối hợp cần thiết, một số bước ban đầu như giao nộp vũ khí, vô hiệu hóa đường hầm và thiết lập cơ chế giám sát có thể được triển khai trong thời gian ngắn.

Cuộc gặp giữa ông Kushner và Thủ tướng Netanyahu diễn ra hơn một tuần sau khi nhà lãnh đạo Israel công khai không chấp nhận lộ trình 15 điểm do Mỹ hậu thuẫn. Theo đề xuất này, Hamas và các nhóm vũ trang tại Gaza sẽ từng bước giải giáp để đổi lấy việc Israel rút quân theo giai đoạn khỏi vùng lãnh thổ Palestine.

Trước khi trở lại Israel, ông Kushner đã tham gia các cuộc tiếp xúc tại Ai Cập với đại diện các nhà trung gian hòa giải và các bên bảo đảm thỏa thuận ngừng bắn. Phía Hamas xác nhận thủ lĩnh Khalil al-Hayya đã gặp các phái đoàn trung gian, trong khi Washington tiếp tục coi tổ chức này là lực lượng khủng bố nhưng vẫn duy trì các kênh tiếp xúc cần thiết nhằm thúc đẩy việc thả con tin và tìm kiếm giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột bùng phát sau ngày 7/10/2023.

Một quan chức Israel cho biết hai bên thống nhất quan điểm rằng không thể tiến hành tái thiết quy mô lớn tại Gaza nếu Hamas chưa hoàn toàn giải giáp. Theo cách tiếp cận này, bước đi đầu tiên sẽ là việc Hamas bàn giao vũ khí cho một lực lượng ổn định quốc tế để tiêu hủy, đồng thời chấp nhận các cơ chế kiểm chứng nhằm ngăn ngừa nguy cơ tái vũ trang.

Tuy nhiên, những khác biệt giữa Israel và Mỹ vẫn còn đáng kể. Phía Israel tỏ ra hoài nghi về khả năng Hamas tự nguyện từ bỏ năng lực quân sự, trong khi Washington cho rằng mục tiêu này có thể đạt được nếu có sức ép quốc tế đủ mạnh, đi kèm các bảo đảm an ninh và một lộ trình chính trị rõ ràng.

Tháng trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi lộ trình 15 điểm là bước đột phá nhằm hướng tới việc giải giáp hoàn toàn Hamas cũng như các nhóm vũ trang khác ở Gaza. Theo đề xuất, lực lượng Israel sẽ rút khỏi dải đất này sau khi tiến trình giải giáp được hoàn tất và được xác nhận bởi cơ chế giám sát quốc tế.

Tuy nhiên, kế hoạch trên vấp phải phản ứng mạnh từ một số thành viên trong liên minh cầm quyền của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Trong bối cảnh chính trường Israel chịu sức ép trước thềm bầu cử, ông Netanyahu tuyên bố Israel chưa thể chấp nhận văn kiện 15 điểm và quân đội Israel sẽ không rút khỏi Gaza chừng nào Hamas chưa bị giải giáp.

Ở chiều ngược lại, Hamas cho rằng mọi tiến triển đối với lộ trình mới phải bắt đầu từ việc Israel thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ trong thỏa thuận ngừng bắn trước đó, bao gồm tăng cường viện trợ nhân đạo, nới lỏng các hạn chế đối với dân thường và rút quân về các vị trí đã cam kết. Tổ chức này đồng thời kêu gọi các nhà trung gian gây sức ép để buộc Israel tuân thủ thỏa thuận.

Kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn được thiết lập, nỗ lực ngoại giao của Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh vẫn gặp nhiều trở ngại. Hội đồng Hòa bình do Tổng thống Trump đề xuất được kỳ vọng giám sát quá trình thực hiện kế hoạch, bao gồm giải giáp Hamas, rút quân theo giai đoạn, triển khai lực lượng ổn định quốc tế và thành lập một ủy ban kỹ trị Palestine phụ trách quản trị dân sự hằng ngày tại Gaza.

Triển vọng hoà bình lâu dài cho khu vực dải Gaza là rất mong manh, do các bên thiếu đi tính thống nhất cùng chiến lược rõ ràng

Dẫu vậy, lộ trình này vẫn bị đình trệ do chưa có bước đi thực chất về giải giáp, số quốc gia sẵn sàng tham gia lực lượng quốc tế còn hạn chế và cơ chế quản trị Palestine chưa thể vận hành tại thực địa. Trong khi đó, tình hình nhân đạo tại Gaza tiếp tục nghiêm trọng khi cơ sở hạ tầng thiết yếu bị tàn phá, hoạt động cứu trợ gặp nhiều trở ngại và đời sống của hơn 2 triệu người dân bị đặt trong tình trạng bấp bênh kéo dài.

Từ đó, triển vọng phục hồi kinh tế - xã hội tại Dải Gaza phụ thuộc vào một tiến trình giải giáp có kiểm chứng, gắn với bảo đảm an ninh, khôi phục quản trị dân sự và mở rộng tiếp cận nhân đạo. Nếu được triển khai thực chất, tiến trình này có thể mở đường cho việc khôi phục dịch vụ thiết yếu, tái thiết hạ tầng, phục hồi sinh kế và tạo nền tảng quản trị ổn định hơn; song triển vọng ấy vẫn mong manh nếu ngừng bắn không được duy trì, viện trợ bị cản trở, nguồn lực quốc tế thiếu cam kết dài hạn hoặc cơ chế hậu xung đột không được các bên chấp nhận.