 |
| Thanh toán không tiền mặt tăng hơn 40% |
Bức tranh thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) trong thời gian qua cho thấy một xu hướng khá rõ: hạ tầng được đầu tư đồng bộ hơn, khuôn khổ pháp lý tiếp tục được hoàn thiện, còn hành vi thanh toán của người dân và doanh nghiệp đang dịch chuyển nhanh sang môi trường số. Theo tài liệu cung cấp, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) thời gian qua đã đồng thời thúc đẩy sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến TTKDTM, giám sát hệ thống thanh toán quan trọng và hoạt động trung gian thanh toán, qua đó tạo điều kiện cho các phương thức thanh toán hiện đại phát triển mạnh hơn.
Điểm đáng chú ý là hạ tầng phục vụ thanh toán số tiếp tục vận hành ổn định. Hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng hoạt động thông suốt; hệ thống chuyển mạch tài chính và bù trừ điện tử do Napas vận hành tiếp tục mở rộng tích hợp, kết nối với nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, giao thông và dịch vụ công. Mạng lưới ATM, POS vẫn phủ rộng trên toàn quốc, song xu hướng tiêu dùng cho thấy vai trò của tiền mặt đang dần thu hẹp trước sự lên ngôi của các kênh số.
Con số tăng trưởng trong hai tháng đầu năm 2026 phản ánh rõ sự dịch chuyển này. So với cùng kỳ năm 2025, giao dịch TTKDTM tăng 40,74% về số lượng và 13,41% về giá trị. Giao dịch qua Internet tăng 73,09% về số lượng, qua điện thoại di động tăng 34,37%, còn thanh toán qua mã QR tăng 20,22%. Trong khi đó, giao dịch qua ATM giảm 6,4% về số lượng, cho thấy thói quen rút và dùng tiền mặt tiếp tục suy giảm khi người dùng ưu tiên các phương thức thanh toán điện tử linh hoạt hơn.
Đây không chỉ là thay đổi về hành vi tiêu dùng mà còn là tín hiệu cho thấy hệ sinh thái thanh toán đang dịch chuyển sang một giai đoạn mới: nhanh hơn, số hóa hơn và đòi hỏi mức độ tích hợp sâu hơn giữa ngân hàng, nền tảng công nghệ và dịch vụ công.
Song song với tăng trưởng giao dịch, một trụ cột khác đang được đẩy mạnh là kết nối dữ liệu dân cư, xác thực điện tử và làm sạch dữ liệu khách hàng trong ngành ngân hàng. Đây là phần việc gắn chặt với Đề án 06 và Kế hoạch 01/KHPH-BCA-NHNN, được xem là nền tảng quan trọng để mở rộng dịch vụ số an toàn và giảm rủi ro gian lận.
Tính đến ngày 20/3/2026, toàn ngành ngân hàng đã có hơn 151,4 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và hơn 1,82 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức có tài khoản thanh toán được đối chiếu thông tin sinh trắc học qua căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID. Với ví điện tử, khoảng 29,44 triệu khách hàng cá nhân đang hoạt động cũng đã được thu thập, đối chiếu thông tin sinh trắc học với CCCD gắn chip thông qua ứng dụng ví điện tử.
Đáng chú ý, việc làm sạch dữ liệu khách hàng qua C06 cũng đã có bước tiến đáng kể. Đã có 29 tổ chức tín dụng ký kết với C06 để triển khai làm sạch dữ liệu khách hàng mở tài khoản thanh toán, trong đó 27 đơn vị đã gửi dữ liệu để xử lý. Với khối trung gian thanh toán, 11 tổ chức đã ký kết và 4 đơn vị đã gửi dữ liệu để làm sạch. Bên cạnh đó, 28 ngân hàng và 4 tổ chức trung gian thanh toán đã triển khai liên kết tài khoản an sinh xã hội với tài khoản ngân hàng thông qua ứng dụng VNeID, phục vụ chi trả an sinh xã hội.
Những bước đi này có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện kỹ thuật. Dữ liệu khách hàng được chuẩn hóa tốt hơn sẽ giúp ngân hàng nâng chất lượng định danh điện tử, giảm chi phí vận hành, rút ngắn thời gian xử lý và mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ tài chính số đến nhiều nhóm khách hàng hơn. Với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là tiền đề để tiếp cận dịch vụ thanh toán, thu - chi, xác thực và quản trị tài chính hiệu quả hơn trong môi trường số.
Nếu tăng trưởng là một nửa câu chuyện, thì nửa còn lại là an toàn. Trong bối cảnh giao dịch số mở rộng rất nhanh, rủi ro lừa đảo, giả mạo, chiếm đoạt tài khoản cũng trở thành áp lực lớn hơn đối với hệ thống ngân hàng và người dùng. NHNN cho biết đã triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (Tên chính thức bằng tiếng Anh: System for Information Management and Oversight, gọi tắt là SIMO).
Tính đến ngày 23/3/2026, hệ thống này đã được triển khai tới 149 đơn vị, gồm 99 tổ chức tín dụng và 50 tổ chức trung gian thanh toán, với tổng cộng hơn 688 nghìn bản ghi tài khoản thanh toán, ví điện tử, thẻ ngân hàng và đơn vị chấp nhận thanh toán có dấu hiệu nghi ngờ gian lận, lừa đảo hoặc vi phạm pháp luật. Hệ thống cũng đã hỗ trợ cảnh báo tới 3,5 triệu lượt khách hàng; trong đó hơn 1,1 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng hoặc hủy bỏ giao dịch sau khi nhận cảnh báo, với tổng số tiền giao dịch tương ứng hơn 3,99 nghìn tỷ đồng.
Ý nghĩa của SIMO nằm ở khả năng chia sẻ dữ liệu cảnh báo giữa các thành viên trong hệ thống, từ đó cho phép tổ chức tín dụng ra quyết định ngăn chặn giao dịch ngay hoặc yêu cầu xác thực bổ sung trước khi thực hiện giao dịch trực tuyến. Khi thanh toán số trở thành hạ tầng cơ bản của nền kinh tế, việc bảo vệ tài khoản, bảo vệ khách hàng và giảm thiểu gian lận không còn là bài toán riêng của từng ngân hàng, mà là yêu cầu chung của toàn hệ sinh thái.
Cùng với đó, thanh toán dịch vụ công qua ngân hàng cũng tiếp tục được mở rộng. Tài liệu cho thấy 100% cơ sở giáo dục đại học tại khu vực đô thị đã chấp nhận thanh toán học phí qua ngân hàng; phần lớn cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông cũng đã sẵn sàng phương tiện để triển khai TTKDTM. Đặc biệt, 82% người hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội và trợ cấp thất nghiệp tại khu vực đô thị đã nhận chi trả qua phương thức không dùng tiền mặt.
Ở chiều sâu thị trường, TTKDTM cũng không còn bó hẹp trong đô thị. Đến cuối năm 2025, dịch vụ Mobile Money đã ghi nhận hơn 11,17 triệu tài khoản đăng ký và sử dụng, trong đó khoảng 7,64 triệu tài khoản thuộc khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo, chiếm khoảng 68% tổng số tài khoản. Tổng số giao dịch qua tài khoản Tiền di động đạt hơn 326,75 triệu giao dịch, với giá trị khoảng 9.259 tỷ đồng. Đây là chỉ dấu cho thấy phổ cập tài chính số đang dần đi vào những khu vực trước đây khó tiếp cận dịch vụ ngân hàng truyền thống.
Trong thời gian tới, định hướng của NHNN là tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cấp hạ tầng thanh toán hiện đại, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong các phương thức thanh toán mới, đồng thời tăng cường bảo mật, an toàn hệ thống và đẩy mạnh giáo dục tài chính cho người dân. Với doanh nghiệp, thông điệp khá rõ ràng: thanh toán số không còn là lựa chọn bổ trợ, mà đang dần trở thành hạ tầng thiết yếu để vận hành, kết nối khách hàng và tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số.
