Trong tiến trình chuyển đổi số, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ, mà là cách tổ chức và kết nối các chủ thể trong xã hội. Tại làng Xuân Trạch, xã Đông Anh (Hà Nội), mô hình “Làng Xuân Trạch Văn Hiến” đang cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý khi có sự tham gia của chính quyền địa phương, cùng sự đồng hành của người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong số hóa di sản.
 |
| Đại diện lãnh đạo xã, đoàn thể, trưởng thôn và Trưởng các dòng họ dâng hương tại Đình Xuân Trạch |
Xuân Trạch là vùng đất giàu truyền thống, nơi lưu giữ hệ thống đình làng, lễ hội và gia phả dòng họ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, việc bảo tồn lâu nay chủ yếu dựa vào phương thức truyền thống khiến dữ liệu dễ phân tán, khó tiếp cận, đặc biệt với thế hệ trẻ và người dân xa quê. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là gìn giữ, mà còn là cách để di sản có thể “sống” trong đời sống hiện đại.
Mô hình “Làng Xuân Trạch Văn Hiến” được triển khai như một nền tảng số cộng đồng, với cách làm từ gốc: mỗi hộ gia đình, mỗi dòng họ, mỗi hợp tác xã và doanh nghiệp trên địa bàn đều trở thành một chủ thể dữ liệu. Các tư liệu từ hình ảnh, gia phả đến những câu chuyện đời sống được số hóa, biên tập và tích hợp thành kho tri thức chung, phục vụ lưu trữ và khai thác lâu dài.
 |
| Sự đồng thuận của Chính quyền - Người dân - Hợp tác xã - Doanh nghiệp trong việc chuyển đổi số |
Chính quyền địa phương đóng vai trò định hướng, hỗ trợ tổ chức và tạo điều kiện triển khai, góp phần bảo đảm tính đồng bộ và bền vững của mô hình. Trong khi đó, người dân là chủ thể cung cấp dữ liệu, còn hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia vào quá trình chuẩn hóa, khai thác và phát triển giá trị từ nguồn dữ liệu này.
Ông Nguyễn Đắc Minh Hải – Giám đốc Công ty Cổ phần Sáng Kiến Hưng Gia, đơn vị phát triển mô hình – cho biết: “Chuyển đổi số trong bảo tồn di sản không đơn thuần là câu chuyện công nghệ, mà cốt lõi là cách huy động và tổ chức cộng đồng. Với Xuân Trạch, chúng tôi lựa chọn bắt đầu từ từng hộ gia đình, từng dòng họ – những chủ thể đang nắm giữ và lưu truyền các giá trị văn hóa.
 |
| Ông Nguyễn Đắc Minh Hải – Giám đốc Công ty Cổ phần Sáng Kiến Hưng Gia phát biểu ý kiến tại Hội thảo “Làng Xuân Trạch Văn Hiến” |
Khi mỗi người dân chủ động tham gia đóng góp dữ liệu, quá trình số hóa không còn là nhiệm vụ riêng lẻ mà trở thành một hệ sinh thái cộng đồng. Công nghệ đóng vai trò hạ tầng kết nối, giúp các giá trị được chuẩn hóa, lưu trữ và lan tỏa hiệu quả hơn. Điểm hướng tới không chỉ là bảo tồn, mà là khai thác giá trị di sản trong bối cảnh mới, nơi dữ liệu số có thể hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động của các hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp tại địa phương.”
Dưới góc nhìn chuyển đổi số, mô hình tại Xuân Trạch thể hiện rõ cách tiếp cận “đồng bộ đa chủ thể”. Khi chính quyền, người dân và các tổ chức kinh tế cùng tham gia, dữ liệu không còn nằm rải rác mà được kết nối thành một hệ sinh thái có khả năng tạo giá trị. Việc ứng dụng mã QR tại các di tích như đình làng giúp người dân và du khách dễ dàng tiếp cận thông tin, đồng thời tạo trải nghiệm mới trong khám phá văn hóa.
Quan trọng hơn, khi di sản được số hóa và “kể lại” bằng ngôn ngữ số, giá trị kinh tế bắt đầu được hình thành. Các hợp tác xã có thể phát triển sản phẩm gắn với câu chuyện văn hóa bản địa; doanh nghiệp và hộ kinh doanh có thể xây dựng dịch vụ du lịch trải nghiệm, ẩm thực, sản phẩm truyền thống với giá trị gia tăng cao hơn. Di sản từ chỗ là ký ức được lưu giữ, trở thành “tài sản số” có khả năng đóng góp vào tăng trưởng kinh tế địa phương.
 |
| Đại diện các dòng họ, Hợp tác xã, doanh nghiệp trên địa bàn cùng cam kết thực hiện chuyển đổi số |
Sự tham gia của các chủ thể kinh tế cũng tạo động lực vận hành bền vững cho mô hình. Khi lợi ích được gắn với sinh kế và thu nhập, chuyển đổi số không còn là phong trào mà trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng. Đây là yếu tố quan trọng giúp các mô hình “làng số” tránh rơi vào hình thức, thiếu thực chất.
Tuy vậy, quá trình triển khai cũng đặt ra một số yêu cầu. Năng lực số của người dân cần được nâng cao thông qua đào tạo, hướng dẫn cụ thể. Quy trình kiểm chứng và chuẩn hóa dữ liệu cần được thiết lập để đảm bảo độ tin cậy. Đồng thời, các vấn đề về bảo mật thông tin, đặc biệt với dữ liệu liên quan đến gia phả, dòng họ, cần được quan tâm đúng mức.
Thực tế bước đầu cho thấy những tín hiệu tích cực khi các hoạt động trải nghiệm tại đình làng gắn với mã QR đã thu hút sự tham gia của cộng đồng. Đây không chỉ là hoạt động bảo tồn, mà còn là bước thử nghiệm trong việc kết hợp di sản với du lịch và kinh tế địa phương trên nền tảng số.
 |
| Các đại biểu tham dự Hội thảo chụp ảnh lưu niệm tại Đình Xuân Trạch |
Từ câu chuyện Xuân Trạch, có thể thấy một hướng đi rõ nét: chuyển đổi số ở nông thôn sẽ hiệu quả hơn khi được triển khai theo hướng đồng bộ các chủ thể, thay vì tiếp cận đơn lẻ. Khi chính quyền, người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cùng tham gia, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế số cộng đồng một cách bền vững.
Ở góc độ rộng hơn, mô hình này gợi mở khả năng hình thành “làng số” như một đơn vị cơ sở trong chiến lược chuyển đổi số, nơi dữ liệu văn hóa, kinh tế và xã hội được tích hợp, khai thác và phát triển theo hướng bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm.
| Chuyển đổi số ở cấp làng – từ dữ liệu văn hóa đến kinh tế cộng đồng Chuyển đổi số ở nông thôn không chỉ là đưa công nghệ về cơ sở, mà là quá trình tổ chức lại cách lưu trữ, kết nối và khai thác dữ liệu trong cộng đồng. Tại Xuân Trạch, mô hình cho thấy bốn trụ cột: chính quyền định hướng và hỗ trợ triển khai; người dân cung cấp và gìn giữ dữ liệu; hợp tác xã đóng vai trò liên kết, phát triển sản phẩm; doanh nghiệp tham gia khai thác, mở rộng thị trường. Khi các chủ thể này được kết nối trên nền tảng số, dữ liệu văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế số cộng đồng, hướng tới xây dựng “làng số” bền vững. |
