Ngành điện tử Việt Nam xuất khẩu tăng mạnh, bài toán nội địa hóa ngày càng cấp thiết

Ngành Điện tử tiếp tục là một trong những động lực quan trọng của sản xuất và xuất khẩu Việt Nam. Tuy nhiên, tốc độ tăng nhập khẩu đầu vào đang cho thấy một bài toán lớn hơn: làm thế nào để doanh nghiệp trong nước không chỉ tham gia khâu sản xuất, lắp ráp mà còn tạo ra nhiều giá trị hơn ngay tại Việt Nam.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh, thành công và khó khăn của doanh nghiệp cũng là trách nhiệm của Chính phủ, các Bộ, ngành và địa phương (Ảnh: chinhphu.vn).

Xuất khẩu tăng nhanh, nhập khẩu còn tăng mạnh hơn

Tại cuộc làm việc với Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam và một số doanh nghiệp lớn trong ngành Điện tử, bán dẫn sáng 8/9, Bộ Công Thương cho biết chỉ số sản xuất ngành sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học trong 7 tháng năm 2026 tăng 12,82%.

Giá trị sản xuất máy tính xách tay đạt khoảng 34,8 nghìn tỷ đồng, tăng 30%. Sản lượng điện thoại sản xuất trong nước ước đạt 90 triệu chiếc, tăng 3,85%.

Đáng chú ý hơn là diễn biến thương mại. Trong 8 tháng, xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 101 tỷ USD, tăng tới 51%. Nhưng nhập khẩu nhóm hàng này lên tới 161,6 tỷ USD, tăng 68,3%, khiến mức nhập siêu khoảng 60,5 tỷ USD.

Ở nhóm điện thoại và linh kiện, bức tranh khả quan hơn khi xuất khẩu đạt khoảng 45,6 tỷ USD, tăng 19%, trong khi nhập khẩu khoảng 6,86 tỷ USD, giảm 1,7%, đưa mức xuất siêu lên khoảng 38 tỷ USD.

Doanh nghiệp trong nước tiếp tục nâng cao năng lực công nghệ, quản trị chất lượng, tự động hóa, chuyển đổi số, R&D và nhân lực; từng bước chuyển từ công đoạn có giá trị gia tăng thấp sang sản xuất linh kiện, vật liệu và các khâu có hàm lượng công nghệ, giá trị gia tăng cao.

Những con số này phản ánh hai mặt của ngành Điện tử. Một mặt, năng lực sản xuất và xuất khẩu đang mở rộng nhanh. Mặt khác, ngành vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung nước ngoài đối với chip, bộ nhớ, bộ xử lý, màn hình, bảng mạch, linh kiện, thiết bị và nguyên vật liệu công nghệ cao.

Phần lớn hàng nhập khẩu được sử dụng cho sản xuất, lắp ráp, đóng gói, kiểm thử và tích hợp sản phẩm để xuất khẩu. Tuy nhiên, giá trị gia tăng tạo ra trong nước vẫn còn hạn chế.

Cơ hội đang mở từ AI và trung tâm dữ liệu

Khoảng cách này cũng chính là dư địa để ngành Điện tử Việt Nam nâng cấp.

Nhu cầu toàn cầu đối với AI, trung tâm dữ liệu, máy chủ và các thiết bị điện tử đang tiếp tục tăng. Xu hướng này mở thêm cơ hội thu hút đầu tư, mở rộng sản xuất và hình thành hệ sinh thái điện tử, bán dẫn tại Việt Nam.

Vấn đề là dòng vốn mới cần tạo được sự lan tỏa lớn hơn tới doanh nghiệp trong nước.

Thay vì chỉ tăng quy mô lắp ráp, hướng đi được đặt ra là phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa, hình thành chuỗi cung ứng linh kiện và vật liệu trong nước, đồng thời kết nối doanh nghiệp Việt với các tập đoàn lớn và doanh nghiệp FDI.

Bộ Công Thương được giao xây dựng chương trình phát triển các nhà cung cấp Việt Nam cho các tập đoàn điện tử, bán dẫn và công nghệ theo từng chuỗi sản phẩm, tiêu chuẩn kỹ thuật và nhu cầu thực tế.

Đây là điểm quan trọng bởi nội địa hóa không thể chỉ đặt bằng mục tiêu hành chính. Doanh nghiệp Việt phải đáp ứng được tiêu chuẩn, chất lượng, giá thành và khả năng cung ứng mà các tập đoàn lớn yêu cầu.

Doanh nghiệp Việt phải đi sâu hơn vào chuỗi cung ứng

Yêu cầu đặt ra không chỉ nằm ở chính sách hỗ trợ mà còn ở năng lực nội tại của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp trong nước cần đầu tư nhiều hơn cho R&D, tự động hóa, chuyển đổi số, quản trị chất lượng và nhân lực công nghệ. Mục tiêu dài hạn là từng bước dịch chuyển từ những công đoạn có giá trị gia tăng thấp sang sản xuất linh kiện, vật liệu và các khâu có hàm lượng công nghệ cao hơn.

Theo số liệu thống kê của Cục Hải quan, Việt Nam nhập khẩu linh kiện điện tử nhiều nhất từ Trung Quốc và Hàn Quốc.

Với doanh nghiệp FDI, định hướng là mở rộng mạng lưới nhà cung cấp trong nước, chia sẻ tiêu chuẩn, quy trình quản lý chất lượng và đào tạo nhân lực để doanh nghiệp Việt có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Cùng với đó, Chính phủ đặt yêu cầu gắn hoạt động nhập khẩu với năng lực sản xuất và xuất khẩu. Máy móc, thiết bị, nguyên liệu nhập khẩu cần thực sự tạo thêm năng lực sản xuất, năng suất và giá trị xuất khẩu tại Việt Nam.

Việc theo dõi cơ cấu nhập khẩu cũng được đặt ra rõ hơn, nhất là với những doanh nghiệp có chênh lệch lớn giữa kim ngạch nhập khẩu và xuất khẩu. Mục tiêu là làm rõ hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất, xuất khẩu ở mức nào để có giải pháp hỗ trợ phù hợp, đồng thời tăng khả năng cảnh báo sớm trước những biến động của thương mại quốc tế.

Các chính sách về thuế, tín dụng, khoa học công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển công nghiệp hỗ trợ cũng được yêu cầu tiếp tục hoàn thiện.

Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại, địa chính trị và thuế quan toàn cầu còn nhiều biến động, việc giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài không chỉ là câu chuyện về cán cân thương mại.

Đó còn là bài toán về sức chống chịu và vị thế của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngành điện tử càng tăng trưởng nhanh thì yêu cầu giữ lại nhiều hơn giá trị tạo ra tại Việt Nam càng trở nên cấp thiết. Cơ hội từ AI, bán dẫn và trung tâm dữ liệu đang mở ra, nhưng để biến cơ hội thành giá trị thực, doanh nghiệp Việt phải tiến thêm một bước: từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị cao.