Ngành bơ Mexico nối lại xuất khẩu sang Mỹ giữa bóng mây an ninh

Sau khi phía Mỹ dỡ bỏ cảnh báo an ninh từng khiến hoạt động xuất khẩu bơ từ Mexico sang thị trường này bị đình trệ, chuỗi cung ứng bơ tại bang Michoacán nhanh chóng vận hành trở lại. Với những lao động thời vụ như Francisco Isidro, người hái bơ nhiều năm kinh nghiệm, điều đó đồng nghĩa với việc thu nhập hằng ngày được nối lại sau nhiều ngày gián đoạn.

Ngay trong buổi sáng sau khi lệnh hạn chế được gỡ bỏ, Isidro trở lại một vườn bơ, dùng dây leo lên cây cao khoảng 6 m và chỉ sau khoảng 15 phút đã thu hoạch đầy một thùng bơ chuẩn bị xuất sang Mỹ. Anh cho biết việc được quay lại làm việc là điều đáng mừng, bởi nguồn thu nhập của gia đình phụ thuộc đáng kể vào tiền công mỗi ngày.

Tám ngày sau khi cảnh báo an ninh ảnh hưởng tới Michoacán, cùng với việc Mexico tăng cường triển khai lực lượng quân đội tại khu vực, phía Mỹ đã dỡ bỏ hoàn toàn các hạn chế. Hoạt động xuất khẩu theo đó được nối lại tại bang sản xuất bơ lớn nhất Mexico, nơi đồng thời là địa bàn hiện diện của nhiều băng nhóm tội phạm bị chính quyền Mỹ liệt vào diện tổ chức khủng bố.

Đến cuối tuần, các vườn bơ đã hoạt động trở lại, nhà máy đóng gói vận hành hết công suất, trong khi thanh tra của Bộ Nông nghiệp Mỹ tiếp tục quy trình chứng nhận để bảo đảm trái cây không nhiễm sâu bệnh trước khi nhập khẩu. Việc khôi phục này giúp hàng trăm nghìn lao động trong chuỗi giá trị bơ thoát khỏi tình trạng đình trệ bất ngờ.

Dù vậy, tâm lý trong ngành vẫn chưa hoàn toàn ổn định. Một số nhà sản xuất kỳ vọng việc siết chặt an ninh sẽ góp phần hạn chế bạo lực và tình trạng tống tiền vốn kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, nhiều người khác cho rằng trạng thái yên ổn hiện nay có thể chỉ mang tính tạm thời, trong bối cảnh các nhóm tội phạm vẫn có ảnh hưởng đáng kể tại nhiều vùng trồng.

Doanh nhân Valentín Rodríguez, người có nhiều năm hoạt động trong ngành bơ, nhận định khu vực có thể tạm thời an toàn hơn, song diễn biến tiếp theo vẫn cần được theo dõi. Cách nhìn thận trọng này phản ánh sự phụ thuộc lớn của ngành vào cả điều kiện an ninh tại địa phương lẫn quyết định từ thị trường Mỹ.

Cảnh báo từ phía Mỹ được đưa ra khi Isidro đang làm việc tại một vườn bơ ở Santa Ana Zirosto, vùng đồi xanh thuộc phía tây Michoacán và cũng là khu vực các nhóm tội phạm hoạt động mạnh. Theo lời kể của người lao động này, công việc bị dừng đột ngột mà không có giải thích cụ thể, ngoài yêu cầu từ quản đốc phải ngừng thu hoạch.

An ninh là một trong những thử thách nan giải của những nông dân trồng bơ ở Mexico

Với kinh nghiệm khoảng hai thập kỷ trong nghề hái bơ, Isidro hiểu rằng một lệnh đình chỉ như vậy có thể buộc anh phải tìm việc tạm thời khác, hoặc gia đình phải dựa vào khoản thu nhập hạn chế từ cửa hàng nhỏ của vợ. Ở cách đó hơn 145 km, tại thị trấn Tacámbaro, một kỹ sư trong nhà máy đóng gói cũng nhận được yêu cầu niêm phong và cách ly cơ sở ngay trong buổi sáng.

Theo ước tính, khoảng 200.000 người lao động trong ngành bơ của Michoacán đã rơi vào tình trạng bấp bênh trong thời gian xuất khẩu bị đình lại. Dù cơ quan chức năng không công bố mối đe dọa cụ thể dẫn tới cảnh báo, bối cảnh tại bang này cho thấy rủi ro có thể đến từ nhiều nguồn, đặc biệt là các hoạt động tống tiền do các băng nhóm địa phương thực hiện bên cạnh buôn bán ma túy.

Tình trạng tống tiền đã trở thành một phần chi phí ngầm đối với không ít người trồng bơ. Một nhà sản xuất tại Michoacán từng cho biết mỗi kg bơ xuất khẩu phải chịu thêm 1 peso tiền chi cho các nhóm tội phạm; với sản lượng khoảng 90 tấn/ngày, khoản này tương đương hơn 5.000 USD mỗi ngày. Riêng trong tháng 3, Mexico xuất khẩu gần 4.800 tấn bơ mỗi ngày sang Mỹ.

Ngoài tống tiền, xe tải chở bơ đôi khi cũng bị cướp trên các tuyến đường phía tây Michoacán. Một lao động giấu tên vì lo ngại bị trả thù cho biết một số công nhân nông trại từng bị những người có vũ trang chặn lại và hành hung gần khu vực giáp bang Jalisco mà không được giải thích lý do.

Các thanh tra viên Mỹ cũng từng đối mặt với rủi ro an ninh, bao gồm các vụ hành hung hoặc tạm giữ, khiến hoạt động xuất khẩu bơ bị tạm dừng trong quá khứ. Một nguồn tin am hiểu công việc kiểm dịch cho biết một số mối đe dọa xuất hiện sau khi thanh tra phát hiện sâu bệnh và bị gây sức ép không báo cáo. Đại sứ quán Mỹ thường không công bố chi tiết các sự việc này.

Hiện nay, sự hiện diện của lực lượng thanh tra Mỹ tại các vườn cây hẻo lánh đã giảm so với trước, trong khi trọng tâm kiểm tra chuyển nhiều hơn về các nhà máy đóng gói. Theo ông Rodríguez, nếu phía Mỹ tạm dừng dịch vụ kỹ thuật vì lý do an ninh hoặc kiểm dịch thực vật, hoạt động xuất khẩu gần như không thể tiếp tục. Điều này khiến ngành bơ Mexico phụ thuộc lớn vào tiêu chuẩn và quyết định của cả thị trường lẫn chính phủ Mỹ.

Sự phụ thuộc này có nền tảng lịch sử lâu dài. Mexico từng không thể xuất khẩu bơ sang Mỹ trong khoảng tám thập kỷ, sau khi sâu bệnh được phát hiện trong hạt bơ từ năm 1914. Lệnh cấm chỉ được dỡ bỏ vào năm 1997, khi sản lượng trong nước của Mỹ không còn đáp ứng đủ nhu cầu gia tăng.

Hiện hơn 80% lượng bơ Mexico được bán sang Mỹ. Mỗi ngày, hàng nghìn tấn bơ được vận chuyển qua biên giới, đặc biệt vào đầu năm khi nhu cầu guacamole tăng mạnh trước sự kiện Super Bowl. Để duy trì dòng chảy hàng hóa này, khâu chứng nhận kiểm dịch và chất lượng đóng vai trò then chốt.

Isidro thuộc nhóm lao động hái bơ được chứng nhận, tức phải nắm rõ quy trình khử trùng dụng cụ cắt, xử lý trái cây nhanh và cẩn thận, cũng như báo cáo khi phát hiện dấu hiệu hư hỏng. Các vườn cây nơi anh làm việc cũng cần đáp ứng điều kiện chứng nhận, bao gồm khu ăn uống và nhà vệ sinh cho công nhân.

Người giám sát Jesús Méndez kiểm tra các thùng bơ trước khi chúng được chất lên xe tải cùng thông tin truy xuất nguồn gốc. Các xe sau đó thường chờ đủ đoàn trong khu vực rồi di chuyển tới nhà máy đóng gói, có cảnh sát tuần tra đi kèm nhằm hạn chế nguy cơ cướp bóc trên đường.

Tại nhà máy đóng gói, bơ tiếp tục được kiểm tra về chất lượng, độ mềm và nguy cơ sâu bệnh, sau đó được đưa qua dây chuyền phân loại theo kích cỡ trước khi đóng thùng. Khi đã dán nhãn và niêm phong, các container hướng về biên giới Mỹ. Chỉ một cảnh báo an ninh cũng có thể khiến toàn bộ chuỗi cung ứng dừng lại tại nhiều điểm.

Việc triển khai hơn 1.500 binh sĩ nhằm bảo vệ vùng trồng bơ của Michoacán, cùng các vụ bắt giữ gần đây liên quan đến cáo buộc tống tiền, đã phần nào làm dịu lo ngại trong ngành. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế vẫn còn là dấu hỏi đối với nhiều người sản xuất.

Luis Manuel Soto, một người trồng và đóng gói bơ 36 tuổi ở phía tây Michoacán, cho biết ông kỳ vọng các biện pháp tăng cường an ninh sẽ tạo chuyển biến, dù bản thân chưa cảm nhận rõ sự cải thiện. Năm 2024, ông từng bị những người có vũ trang đe dọa tính mạng nếu không trả tiền và rút lại đơn kiện liên quan đến hành vi tống tiền, cũng như âm mưu chiếm đoạt vườn cây của gia đình.

Theo ông Soto, các lời đe dọa tiếp tục xuất hiện qua điện thoại sau đó, buộc ông phải hạn chế trực tiếp đến vườn, điều hành công việc kinh doanh và các dự án xã hội từ xa, đồng thời thường xuyên tới cơ quan công tố để đề nghị được bảo vệ. Trường hợp của ông cho thấy áp lực an ninh vẫn đè nặng lên những người tham gia chuỗi cung ứng bơ, dù hoạt động xuất khẩu đã được nối lại.

Tại Santa Ana Zirosto và các cộng đồng lân cận, sự hiện diện của quân đội được người dân đón nhận với tâm thế vừa hy vọng, vừa thận trọng. Ông Méndez cho rằng lực lượng an ninh mang lại cảm giác yên ổn hơn, nhưng cũng có thể làm gia tăng nguy cơ đối đầu với các nhóm vũ trang. Với ngành bơ Mexico, việc nối lại xuất khẩu vì thế mới chỉ là bước khởi động, trong khi bài toán an ninh dài hạn vẫn chưa có lời giải chắc chắn.