AI tạo cú hích cho cuộc đua phát triển điện hạt nhân toàn cầu

Làn sóng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo thêm sức ép lên hệ thống năng lượng toàn cầu. Khi các trung tâm dữ liệu ngày càng mở rộng về quy mô và công suất tính toán, nhu cầu về nguồn điện lớn, ổn định và liên tục trở thành bài toán cấp thiết đối với các nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân đang được nhiều quốc gia xem xét như một lựa chọn chiến lược nhằm đa dạng hóa nguồn cung, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và đáp ứng mục tiêu chuyển dịch năng lượng.

Theo dữ liệu của Hiệp hội Hạt nhân Thế giới (WNA), tính đến ngày 16/10/2026, toàn cầu có 79 lò phản ứng hạt nhân đang trong quá trình xây dựng, trong đó 11 lò được khởi công từ đầu năm. Đây là số lượng cao nhất kể từ năm 1986, thời điểm thế giới ghi nhận 91 lò phản ứng đang được xây dựng.

Sau thảm họa hạt nhân Chernobyl năm 1986, hoạt động phát triển các nhà máy điện hạt nhân mới trên thế giới suy giảm đáng kể. Tuy nhiên, những biến động về địa chính trị, giá năng lượng và yêu cầu bảo đảm nguồn điện cho nền kinh tế số đang khiến xu hướng này thay đổi.

Nếu tính cả những lò phản ứng đã được đưa vào kế hoạch xây dựng trong 15 năm tới, tổng số lò đang xây dựng và dự kiến triển khai trên toàn cầu lên tới 201. Trong khi đó, thế giới hiện có 443 lò phản ứng đang vận hành. Ngay cả khi tính đến khả năng một số lò cũ phải đóng cửa, số lò đang hoạt động vẫn có thể vượt 600 vào khoảng năm 2040.

AI tạo cú hích cho cuộc đua phát triển điện hạt nhân toàn cầu

An ninh năng lượng và AI tạo động lực cho điện hạt nhân

Một trong những động lực đáng chú ý của xu hướng này là nhu cầu điện ngày càng tăng từ lĩnh vực AI. Các trung tâm dữ liệu phục vụ huấn luyện và vận hành mô hình trí tuệ nhân tạo tiêu thụ lượng điện lớn, đồng thời đòi hỏi nguồn cung ổn định để duy trì hoạt động liên tục. Điều này khiến các tập đoàn công nghệ và nhà hoạch định chính sách quan tâm nhiều hơn đến những nguồn năng lượng có khả năng cung cấp điện nền với quy mô lớn.

Trong số các giải pháp được chú ý, lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang thu hút sự quan tâm của nhiều doanh nghiệp. Với thiết kế theo hướng mô-đun, công nghệ này được kỳ vọng có thể linh hoạt hơn trong triển khai, phù hợp với những khu vực có nhu cầu điện tập trung, trong đó có các trung tâm dữ liệu. Tuy nhiên, thời gian xây dựng, chi phí và hiệu quả kinh tế thực tế vẫn phụ thuộc vào từng thiết kế, điều kiện triển khai và khung pháp lý của mỗi quốc gia.

Bên cạnh sức ép từ AI, những biến động trên thị trường năng lượng do xung đột Nga – Ukraine và căng thẳng Mỹ – Iran cũng thúc đẩy các nước tìm kiếm nguồn cung ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Điện hạt nhân có lợi thế về khả năng phát điện ổn định và lượng phát thải CO2 thấp trong quá trình vận hành, qua đó được xem là một trong những phương án hỗ trợ thực hiện mục tiêu giảm phát thải dài hạn.

Sự thay đổi trong chính sách năng lượng thể hiện rõ tại nhiều quốc gia. Tại Italy, Thủ tướng Giorgia Meloni từng khẳng định mong muốn tăng khả năng tự chủ năng lượng, đồng thời cho biết nước này đã mở lại cánh cửa đối với điện hạt nhân sau khoảng 40 năm. Theo Nikkei Asia, Quốc hội Italy gần đây đã thông qua đạo luật tạo cơ sở pháp lý cần thiết để nước này xem xét phát triển các nhà máy điện hạt nhân mới.

Xét về quy mô xây dựng, Trung Quốc đang dẫn đầu thế giới với 38 trong tổng số 79 lò phản ứng đang được triển khai. Tiếp theo là Ấn Độ với 8 lò và Nga với 7 lò. Trung Quốc cũng đứng đầu về số lò phản ứng đang trong giai đoạn lập kế hoạch, với 42 lò; Nga có 23 lò và Ấn Độ có 14 lò.

Tại châu Âu, sau nhiều năm theo đuổi chính sách giảm dần hoặc loại bỏ điện hạt nhân, một số quốc gia đang điều chỉnh định hướng. Italy, Thụy Điển và Bỉ đã có những động thái thay đổi chính sách theo hướng duy trì hoặc xem xét mở rộng nguồn điện này. Pháp cũng đang cân nhắc kế hoạch xây dựng thêm tối đa 14 lò phản ứng.

Hồi tháng 3/2026, Liên minh châu Âu (EU) công bố định hướng thúc đẩy sử dụng điện hạt nhân nhằm hỗ trợ giảm phát thải và tăng cường an ninh năng lượng. Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen khi đó cho rằng việc châu Âu quay lưng với điện hạt nhân là một sai lầm chiến lược.

Tại Mỹ, nhu cầu điện phục vụ các trung tâm dữ liệu AI đang thúc đẩy các tập đoàn công nghệ đầu tư vào những doanh nghiệp phát triển SMR. Chính phủ Mỹ cũng triển khai kế hoạch mở rộng điện hạt nhân với quy mô đầu tư được đề cập lên tới 80 tỷ USD, hướng tới bổ sung nguồn cung cho các trung tâm dữ liệu và những ngành kinh tế có nhu cầu điện lớn.

Nhật Bản cũng đang từng bước xem xét mở rộng trở lại điện hạt nhân sau nhiều năm thận trọng kể từ sự cố Fukushima Daiichi năm 2011. Theo kế hoạch được đề cập, nước này dự kiến xây mới 2–5 lò phản ứng từ nay đến thập niên 2040 để thay thế các cơ sở hiện hữu, sau đó có thể xây thêm 9 lò trong thập niên 2050, nâng tổng số lò mới dự kiến lên 11–14.

Cuộc đua mới đặt sức ép lên thị trường uranium

Sự gia tăng số lượng dự án điện hạt nhân đang tạo thêm kỳ vọng đối với thị trường uranium – nguyên liệu đầu vào quan trọng của các nhà máy điện hạt nhân. Khi nhu cầu nhiên liệu được dự báo tăng trong dài hạn, giá uranium cũng chịu sức ép đi lên.

Theo công ty nghiên cứu TradeTech của Mỹ, giá uranium trong các hợp đồng dài hạn đã đạt 97 USD/pound (khoảng 0,45 kg) vào cuối tháng 9/2026, vượt mức đỉnh 95 USD/pound từng ghi nhận trong giai đoạn 2007–2008.

Diễn biến này cho thấy triển vọng mở rộng điện hạt nhân không chỉ tác động đến ngành năng lượng mà còn có thể tạo ra những thay đổi đáng kể đối với chuỗi cung ứng nhiên liệu, từ khai thác uranium đến chuyển hóa, làm giàu và chế biến.

Tuy nhiên, đà phát triển nhanh của điện hạt nhân cũng đặt ra những vấn đề cần được giải quyết. Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), hiện có khoảng 70 thiết kế lò phản ứng mô-đun nhỏ đang được nghiên cứu trên toàn thế giới. Dù được kỳ vọng mở ra hướng phát triển mới, SMR vẫn cần được hoàn thiện các tiêu chuẩn an toàn, quy trình cấp phép và cơ chế giám sát phù hợp.

Bên cạnh đó, năng lực và tính độc lập của cơ quan quản lý hạt nhân là điều kiện quan trọng để bảo đảm các dự án được triển khai theo đúng yêu cầu an toàn. Việc tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ kinh nghiệm và thống nhất các chuẩn mực kỹ thuật cũng trở nên cần thiết khi công nghệ lò phản ứng mới được nghiên cứu và thương mại hóa tại nhiều quốc gia.

Một thách thức khác nằm ở chuỗi cung ứng nhiên liệu hạt nhân. Sau khi khai thác, uranium phải trải qua nhiều công đoạn như chuyển hóa, làm giàu và chế tạo nhiên liệu trước khi được đưa vào lò phản ứng. Đây là chuỗi công đoạn đòi hỏi công nghệ chuyên sâu, vốn đầu tư lớn và chịu sự kiểm soát chặt chẽ do liên quan đến nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.

Hiện năng lực làm giàu uranium tập trung ở một số doanh nghiệp và quốc gia, trong đó có tập đoàn Rosatom của Nga và Urenco – doanh nghiệp có trụ sở tại Anh. Đáng chú ý, một số thiết kế lò phản ứng thế hệ mới sử dụng uranium làm giàu ở mức cao hơn so với nhiên liệu thông thường, khiến yêu cầu về năng lực cung ứng càng trở nên cấp thiết.

Trong bối cảnh các nước phương Tây muốn giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga, Urenco đang có kế hoạch mở rộng công suất tại Mỹ, Hà Lan và một số địa điểm khác. Đây được xem là một phần trong nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhiên liệu hạt nhân, đáp ứng nhu cầu dự kiến tăng lên trong những năm tới.

Cuộc đua phát triển điện hạt nhân vì thế không đơn thuần là câu chuyện xây dựng thêm các nhà máy điện. Đó còn là quá trình tái cấu trúc chiến lược năng lượng, công nghệ và chuỗi cung ứng toàn cầu. AI đang tạo thêm động lực cho xu hướng này, nhưng để điện hạt nhân thực sự trở thành trụ cột trong hệ thống năng lượng tương lai, các quốc gia vẫn phải giải quyết đồng thời bài toán vốn đầu tư, an toàn, nhiên liệu và năng lực quản lý.