Suốt từ thời kỳ Đế chế La Mã thần thánh qua chiến tranh Napoleon, qua hai cuộc chiến tranh thế giới, qua khủng hoảng kinh tế 1929, qua làn sóng công nghệ sinh học và giờ đây là kỷ nguyên AI, cái tên Merck vẫn hiện diện và vẫn thuộc về hậu duệ của gia đình sáng lập. Đây không chỉ là câu chuyện về sự trường tồn. Đây là bài học sâu sắc nhất về việc một doanh nghiệp gia đình có thể vươn lên thành đế chế toàn cầu mà không mất đi bản sắc hay quyền kiểm soát vào tay thị trường vốn.
 |
| Trụ sở Merck KGaA tại Darmstadt (Đức) – Trung tâm điều hành của tập đoàn khoa học và công nghệ lâu đời nhất thế giới còn thuộc quyền kiểm soát của gia đình sáng lập. |
Có hai Merck khác nhau hoàn toàn và cùng tồn tại song song trên thế giới. Merck KGaA tại Darmstadt, Đức là công ty gốc 358 tuổi vẫn do gia đình Merck kiểm soát với khoảng 30% cổ phần thông qua cấu trúc sở hữu đặc biệt.
Còn Merck & Co. tại Mỹ, công ty dược phẩm nổi tiếng với thuốc ung thư Keytruda, vốn là chi nhánh Mỹ bị chính phủ Mỹ tịch thu và quốc hữu hóa năm 1917 trong Thế chiến thứ nhất vì lý do chống Đức.
Hai công ty hoàn toàn độc lập, chỉ chia sẻ tên gọi theo thỏa thuận pháp lý, và cả hai đều đang vận hành thành công ở hai đầu của ngành khoa học sự sống toàn cầu. Sự phân tách kỳ lạ do chiến tranh tạo ra đó cũng là minh chứng cho khả năng sống sót phi thường của thương hiệu Merck qua những biến cố lịch sử tưởng như có thể xóa sổ cả doanh nghiệp.
Merck KGaA ngày nay là tập đoàn khoa học và công nghệ với ba mảng kinh doanh rất khác nhau nhưng đều gắn kết với nhau bằng một sứ mệnh chung là giải quyết những vấn đề khó nhất của thế giới thông qua khoa học. Mảng Healthcare chiếm 41% doanh thu và 47% EBITDA, tập trung vào thuốc điều trị đa xơ cứng, bệnh hiếm gặp và ung thư. Mảng Life Science chiếm 42% doanh thu, cung cấp vật tư, hóa chất và công nghệ cho toàn bộ ngành nghiên cứu sinh học và sản xuất dược phẩm toàn cầu, một mảng kinh doanh ít hào nhoáng nhưng cực kỳ ổn định.
 |
| Phòng thí nghiệm Merck Life Science – Mảng khoa học sự sống cung cấp hóa chất, vật tư và công nghệ cho nghiên cứu sinh học và sản xuất dược phẩm trên toàn cầu. |
Và mảng Electronics chiếm 17% doanh thu còn lại, cung cấp vật liệu đặc biệt cho sản xuất chip bán dẫn và màn hình hiển thị, một lĩnh vực đang tăng trưởng mạnh nhờ sóng bán dẫn AI. Năm 2025, tổng doanh thu của Merck KGaA đạt 21,1 tỷ euro với EBITDA điều chỉnh đạt 6,1 tỷ euro, hoàn thành toàn bộ mục tiêu tài chính đã cam kết với nhà đầu tư dù gặp áp lực tỷ giá đáng kể từ đồng đô la Mỹ yếu.
Cấu trúc sở hữu gia đình sau 358 năm của Merck KGaA là thứ không trường kinh doanh nào dạy nhưng lại là thứ tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững nhất. Doanh nghiệp được tổ chức theo mô hình KGaA, tức Kommanditgesellschaft auf Aktien, một cấu trúc pháp lý đặc thù của Đức cho phép gia đình sáng lập giữ quyền quản lý và phủ quyết thông qua vai trò general partner, trong khi vẫn huy động vốn từ thị trường chứng khoán qua cổ phần phổ thông. Điều này có nghĩa là gia đình Merck không bao giờ bị áp lực từ cổ đông thiểu số trong những quyết định dài hạn quan trọng, không bao giờ phải hy sinh đầu tư nghiên cứu để đẹp kết quả quý, và không bao giờ phải lo ngại thâu tóm thù địch. Chính cấu trúc bảo vệ quyền kiểm soát gia đình này là lý do Merck có thể đầu tư kiên nhẫn vào nghiên cứu cơ bản qua nhiều thập kỷ trong khi các đối thủ niêm yết phải liên tục cắt giảm R&D để đáp ứng kỳ vọng lợi nhuận ngắn hạn.
Công ty đang đối mặt với một thách thức rất thực tế trong năm 2026, đó là thuốc điều trị đa xơ cứng Mavenclad mất độc quyền tại thị trường Mỹ từ tháng 3 năm 2026, khiến mảng Healthcare dự kiến suy giảm doanh thu từ 7 đến 4% trong năm. Đây là bài toán patent cliff quen thuộc của ngành dược phẩm và cách Merck ứng phó cho thấy rõ tư duy dài hạn của doanh nghiệp gia đình.
 |
| Vật liệu bán dẫn của Merck – Mảng Electronics cung cấp vật liệu chuyên dụng phục vụ sản xuất chip và màn hình, hưởng lợi từ làn sóng phát triển AI. |
Thay vì cắt giảm chi phí để bù đắp doanh thu mất đi, Merck đang đẩy mạnh đầu tư vào các liệu pháp bệnh hiếm gặp sau khi mua lại SpringWorks Therapeutics năm 2024, phát triển Xevinapant trong điều trị ung thư đầu cổ và đang triển khai thử nghiệm Phase 3 cho enpatoran trong điều trị lupus ban đỏ. Cùng lúc đó, mảng Semiconductor Materials trong Electronics đang tăng trưởng mạnh hai con số nhờ nhu cầu chip AI bùng nổ, và mảng Life Science được dự báo tăng trưởng hữu cơ 3 đến 6% trong năm 2026, cung cấp bộ đệm ổn định trong khi Healthcare đang tái cơ cấu danh mục sản phẩm.
Điều ít được nhắc đến nhất về Merck KGaA là vai trò của công ty trong chuỗi cung ứng bán dẫn và AI toàn cầu. Thông qua mảng Electronics, Merck là một trong những nhà cung cấp vật liệu chức năng quan trọng nhất cho ngành sản xuất chip bán dẫn, từ chất cản quang quang khắc, tinh thể lỏng cho màn hình hiển thị đến các hóa chất đặc biệt dùng trong quy trình etch và deposition tại các nhà máy TSMC, Samsung hay Intel.
Khi cuộc đua AI làm bùng nổ nhu cầu chip bán dẫn toàn cầu, Merck trở thành người hưởng lợi thầm lặng nhưng rất thực chất, cung cấp những vật liệu đặc biệt mà không nhà máy chip nào có thể thiếu và rất ít công ty có khả năng thay thế.
 |
| Lịch sử hình thành và phát triển của Merck 358 năm. Đồ họa: DN&HN |
Nhìn lại 358 năm lịch sử của Merck, bài học lớn nhất là, từ một hiệu thuốc nhỏ ở Darmstadt đã trở thành đế chế toàn cầu không phải bằng cách bán mình cho các quỹ đầu tư, không phải bằng cách chạy theo mọi làn sóng đầu cơ, mà bằng cách giữ vững quyền kiểm soát gia đình, đầu tư kiên nhẫn vào khoa học thật sự và liên tục đặt mình ở giao điểm của những vấn đề quan trọng nhất mà nhân loại đang cần giải quyết, từ bệnh tật, đến chip bán dẫn, đến vật liệu cho kỷ nguyên AI.
Trong thế giới mà nhiều doanh nghiệp gia đình Việt Nam đang phân vân giữa niêm yết hay bán cho nhà đầu tư nước ngoài, câu chuyện của Merck là một gương mặt khác đáng suy ngẫm, rằng quyền kiểm soát gia đình, nếu được gắn với tầm nhìn dài hạn và quản trị chuyên nghiệp, có thể là tài sản cạnh tranh mạnh hơn bất kỳ khoản vốn nào mà thị trường có thể cung cấp.
