Luật pháp và công nghệ: Không thể để doanh nghiệp "chạy nhanh" trong khi pháp lý vẫn đứng yên

Trong làn sóng chuyển đổi số và sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), pháp luật Việt Nam không chỉ cần theo kịp công nghệ, mà còn phải chủ động kiến tạo một hành lang pháp lý linh hoạt. Cộng đồng doanh nghiệp đang kỳ vọng vào một hệ thống pháp lý minh bạch, kịp thời và thúc đẩy sáng tạo.

Các chuyên gia cho rằng việc mở thêm chuyên ngành về Luật và Công nghệ là hoàn toàn khả thi trong thời đại trí tuệ nhân tạo hiện diện ngày càng nhiều trong lĩnh vực pháp luật. Ảnh: UEL

AI đã “vào cuộc” trong hệ thống pháp lý

Sự hiện diện của AI trong hệ thống tư pháp Việt Nam không còn là viễn cảnh tương lai. Từ năm 2022, Tòa án Nhân dân Tối cao đã triển khai phần mềm Trợ lý ảo TAND – một ứng dụng AI hỗ trợ thẩm phán và thư ký trong hoạt động tố tụng. Hệ thống sử dụng nguồn dữ liệu pháp lý chính thống, được cập nhật thường xuyên, góp phần giảm tải khối lượng công việc và nâng cao hiệu quả xử lý hồ sơ.

Bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia TP.HCM, đánh giá cao vai trò của trợ lý ảo trong cải thiện hiệu suất ngành tư pháp, nhưng cũng nhấn mạnh rằng công nghệ này cần được hoàn thiện hơn để đáp ứng yêu cầu thực tế.

Ở góc độ thực tiễn, ThS. Đào Văn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học Pháp lý & Phát triển Doanh nghiệp, nhận định: AI không chỉ là công cụ hỗ trợ xử lý án mà còn có tiềm năng lớn trong rà soát hàng chục ngàn văn bản quy phạm pháp luật, hỗ trợ các bộ phận pháp chế doanh nghiệp và cơ quan nhà nước – những nơi vốn đang thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng.

Ông Hưng cho biết thêm, Viện Khoa học Pháp lý & Phát triển Doanh nghiệp đang phối hợp cùng IP Group phát triển bộ công cụ định giá tài sản vô hình trong doanh nghiệp – một lĩnh vực tiềm năng nhưng chưa có hành lang pháp lý rõ ràng. Đồng thời, Viện cũng đang nghiên cứu các đề tài về AI trong giáo dục phổ thông và rà soát mâu thuẫn – chồng chéo trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Tham luận về vấn đề đào tạo nhân lực giao thoa giữa luật và công nghệ, PGS.TS Đoàn Thị Phương Diệp (Trường ĐH Kinh tế – Luật) chỉ rõ: AI đang giúp người dân tiếp cận pháp luật dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro như sai lệch dữ liệu hay “ảo giác thuật toán”. Vì vậy, cần đổi mới đào tạo: luật sư phải hiểu công nghệ, và kỹ sư cần hiểu luật.

Đồng quan điểm, PGS.TS Ngô Hữu Phước (UEL) đề xuất xây dựng ngành học mới mang tên “Luật và Công nghệ” để kịp bắt nhịp các xu hướng toàn cầu như Blockchain, Big Data, Metaverse... từ góc độ pháp lý.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân và xác định tài sản số là một trong những vấn đề được quan tâm trong dự thảo Luật Công nghiệp và Công nghệ số. Ảnh: UEL

Tài sản số và bài toán khung pháp lý

Một trong những vấn đề cấp thiết là tài sản số – lĩnh vực ngày càng quan trọng trong nền kinh tế số nhưng pháp luật Việt Nam hiện chưa theo kịp. Luật gia Ngô Minh Tín (UEL) cho rằng Dự thảo Luật Công nghiệp Công nghệ số mới chỉ bước đầu đề cập đến khái niệm này trong Điều 8, nhưng còn quá mơ hồ về phạm vi và đặc điểm.

Ông đề xuất sửa Điều 105 Bộ luật Dân sự, công nhận tài sản số là một loại tài sản độc lập, bên cạnh vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Đồng thời, Việt Nam nên học hỏi mô hình quản lý linh hoạt từ Singapore, Trung Quốc hoặc cách tiếp cận của Hoa Kỳ – nơi tài sản số có thể được xếp vào nhóm chứng khoán nếu có giá trị tài chính.

Luật gia Ngô Minh Tín chia sẽ tại Hội thảo, Ảnh: UEL

Ở mảng dữ liệu cá nhân - nơi được coi là tài nguyên mới của nền kinh tế số, PGS.TS Trần Thăng Long (Trường ĐH Luật TP.HCM) cảnh báo: Trong khi dữ liệu cá nhân được xem là “tài nguyên mới” của kinh tế số, khung pháp lý tại Việt Nam vẫn còn phân tán, thiếu tính chế tài và thực thi. Ông cho rằng Việt Nam cần tham khảo GDPR của EU – chuẩn mực toàn cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân, với các nguyên tắc nghiêm ngặt như “Privacy by Design” và quy định trách nhiệm cụ thể như DPO (nhân sự bảo vệ dữ liệu).

Tổng kết tại hội thảo, PGS.TS Lê Vũ Nam – Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế – Luật – nhận định: “Đây là thời điểm cần kết nối giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, giữa công nghệ và cải cách pháp lý, để pháp luật không chỉ theo kịp mà còn dẫn dắt quá trình đổi mới sáng tạo.”

Pháp luật không nên là rào cản, càng không thể là người chạy sau công nghệ. Trong kỷ nguyên số, pháp luật phải là kim chỉ nam cho phát triển bền vững – nơi con người là trung tâm và dữ liệu được bảo vệ như một quyền cơ bản.