Khủng hoảng nhiên liệu làm gia tăng sức ép kinh tế-xã hội tại Cuba

Tình trạng thiếu nhiên liệu kéo dài đang làm lộ rõ những sức ép mới đối với nền kinh tế Cuba, khi nguồn cung chính thức suy giảm trong khi các kênh mua bán không chính thức ngày càng mở rộng. Trong bối cảnh Washington duy trì các biện pháp cấm vận dầu mỏ đối với Cuba, ngoại lệ cho phép doanh nghiệp Mỹ xuất khẩu nhiên liệu cho khu vực tư nhân Cuba đã tạo thêm chuyển động trong lĩnh vực năng lượng vốn do Nhà nước quản lý chặt chẽ.

Nguồn cung từ các đối tác truyền thống như Venezuela và Mexico bị gián đoạn sau biến động chính trị tại Venezuela hồi tháng 1. Các lệnh trừng phạt, nguy cơ bị xử phạt và hoạt động tuần tra của lực lượng chức năng Mỹ ngoài khơi Cuba cũng khiến nhiều tàu chở dầu hạn chế hoạt động.

Cuba vẫn chưa thể thoát khỏi khủng hoảng năng lượng, mặc dù chính quyền trung ương của quốc đảo đã có những quyết sách đổi mới nhằm vực dậy nền kinh tế xã hội đất nước

Thiếu nhiên liệu tác động trực tiếp tới các dịch vụ thiết yếu do Nhà nước vận hành, trong đó có y tế, giao thông công cộng và giáo dục. Theo ngoại lệ của Bộ Thương mại Mỹ, một lượng hạn chế xăng và dầu diesel đã được đưa tới các nhà hàng, cửa hàng bán lẻ và taxi tư nhân, đánh dấu các lô nhiên liệu đáng kể đầu tiên từ Mỹ tới Cuba kể từ sau năm 1959.

Theo Reuters, hiện chưa xác định được doanh nghiệp Mỹ nào tham gia vận chuyển nhiên liệu tới Cuba; đồng thời chưa có dấu hiệu cho thấy các tập đoàn kinh doanh dầu mỏ lớn tham gia hoạt động này.

Một phần nhiên liệu sau đó được bán lại trên thị trường không chính thức, giúp một số người dân và cơ sở kinh doanh có khả năng chi trả duy trì phương tiện, máy phát điện và máy bơm nước trong lúc giao thông công cộng, điện lưới và cấp nước gặp khó khăn.

Dù giảm bớt khó khăn trước mắt, cơ chế cung ứng mới cũng làm gia tăng khoảng cách tiếp cận giữa các nhóm dân cư. Tại thủ đô La Havana, bà Amarilis Sanchez, 53 tuổi, phải chờ nhiều giờ tại trạm xe buýt do phương tiện công cộng không còn bảo đảm lịch trình. Trong khi đó, các dịch vụ taxi tư nhân đưa ra mức giá cao hơn rất nhiều so với vé xe buýt, do chi phí xăng dầu trên thị trường không chính thức tăng mạnh. Trường hợp của bà Sanchez cho thấy tác động trực tiếp của khủng hoảng nhiên liệu đối với đời sống người dân có thu nhập thấp.

Với những người không có nguồn thu ổn định, lựa chọn đi lại bằng phương tiện tư nhân gần như đã vượt quá khả năng chi trả, khiến nhiều người phải kéo dài thời gian chờ đợi hoặc thay đổi kế hoạch sinh hoạt.

Theo Reuters, khoảng 900.000 thùng nhiên liệu Mỹ được nhập khẩu từ tháng 2 đến tháng 5. Dù chỉ tương đương nhu cầu sử dụng trong khoảng chín ngày của Cuba, lượng nhiên liệu này đã tác động đáng kể tới hoạt động phân phối, bán buôn và sử dụng nhiên liệu trong khu vực tư nhân.

Khi lưới điện quốc gia gặp sự cố vào một tối Chủ nhật trong tháng này, nhiều khu vực ở La Havana chìm trong bóng tối. Tuy nhiên, một số nhà hàng và cửa hàng vẫn duy trì hoạt động nhờ máy phát điện sử dụng nhiên liệu nhập khẩu, cho thấy vai trò ngày càng rõ của nguồn cung ngoài hệ thống phân phối truyền thống.

Tại một cửa hàng tiện lợi ở trung tâm La Havana, bên cạnh các mặt hàng tiêu dùng thông thường, nhiên liệu cũng được cất giữ để bán lẻ với giá khoảng 5 USD/lít, tương đương 19 USD/gallon, phản ánh sự mở rộng của kênh mua bán không chính thức trong đời sống đô thị.

Ở một số khu dân cư, việc rao bán xăng qua mạng xã hội và tích trữ nhiên liệu trong căn hộ nhỏ cũng được ghi nhận, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ và ảnh hưởng sức khỏe. Các nhóm trao đổi, mua bán nhiên liệu trên nền tảng nhắn tin trực tuyến vì vậy xuất hiện ngày càng nhiều.

Giá xăng trên thị trường không chính thức từng tăng lên khoảng 10 USD/lít, tương đương 38 USD/gallon, vào mùa Xuân năm nay, trước khi hạ nhiệt phần nào khi nguồn nhập khẩu tăng.

Để hạn chế nguy cơ đình trệ kinh tế, Chính phủ Cuba hồi tháng 2 đã lần đầu cho phép doanh nghiệp tư nhân nhập khẩu nhiên liệu phục vụ nhu cầu riêng. Đến tháng 6, Quốc hội Cuba thông qua gói cải cách nhằm mở rộng lĩnh vực năng lượng cho nhà đầu tư tư nhân và nước ngoài. Cuối tháng 7, gần 200 doanh nghiệp Cuba đã được cấp phép phân phối nhiên liệu bán buôn cho khu vực tư nhân.

Một số hoạt động quảng bá của các doanh nghiệp phân phối nhiên liệu tư nhân trên mạng xã hội cũng cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận thị trường, trong đó hình ảnh kho chứa dầu diesel công nghiệp được sử dụng để giới thiệu dịch vụ cung ứng nhiên liệu.

Đại diện Công ty A Granel cho biết doanh nghiệp này chỉ bán nhiên liệu cho các đơn vị tư nhân đã đăng ký, với mức giá khoảng 2,50 USD/lít đối với thùng 940 lít. Đáng chú ý, Cuba đã phê duyệt dự án đầu tư nước ngoài đầu tiên chuyên về nhập khẩu và kinh doanh nhiên liệu tại quốc đảo này, theo thông tin được Thủ tướng Manuel Marrero Cruz công bố cuối tháng 7. Danh tính doanh nghiệp liên quan chưa được nêu cụ thể.

Theo quy định hiện hành của Cuba, việc bán lại nhiên liệu nhập khẩu chỉ được thực hiện khi có sự cho phép rõ ràng. Dù các cải cách cho thấy khả năng doanh nghiệp tư nhân có thể tham gia vận hành một số trạm xăng nhà nước trong thời gian tới, đến nay Cuba chưa phê duyệt hoạt động bán lẻ nhiên liệu tư nhân.

Theo ông Oniel Diaz, người sáng lập Công ty tư vấn Auge tại Havana, một số trạm xăng do Nhà nước vận hành hiện lưu trữ nhiên liệu nhập khẩu từ Mỹ, nhưng chỉ phân phối cho các phương tiện đăng ký thuộc những doanh nghiệp tư nhân cụ thể.

Chính quyền Cuba chưa phản hồi đề nghị bình luận của Reuters. Trước đó, ngày 29/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch Cuba Miguel Diaz-Canel lên án chính sách bao vây, cấm vận của Washington đối với Cuba; đồng thời khẳng định các cải cách kinh tế không nhằm đáp ứng yêu cầu của Mỹ và bác bỏ khả năng tư nhân hóa ồ ạt tài sản quốc gia.

Trả lời Reuters, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ Tommy Pigott cho biết Washington ghi nhận nhu cầu nhân đạo đáng kể của người dân Cuba, đồng thời đưa ra cáo buộc đối với giới chức Cuba về năng lực quản lý và sử dụng nguồn lực, song không cung cấp bằng chứng kèm theo.

Phía Mỹ cho rằng doanh nghiệp tư nhân, tổ chức phi chính phủ và các phái đoàn ngoại giao có thể nhập khẩu nhiên liệu, chủ yếu từ Mỹ. Tuy nhiên, các câu hỏi liên quan tác động của chính sách Mỹ đối với thị trường không chính thức và mặt bằng giá cao tại Cuba chưa được trả lời cụ thể.

Với mức lương trung bình trong khu vực nhà nước chỉ khoảng 10 USD/tháng, tương đương 6.700 peso, nhiên liệu nhập khẩu vẫn nằm ngoài khả năng chi trả của phần lớn trong số khoảng 9 triệu người dân Cuba.

Việc bán nhiên liệu công khai trên thị trường không chính thức vi phạm luật pháp Cuba và tiềm ẩn rủi ro theo quy định xuất khẩu của Mỹ, vốn yêu cầu nhiên liệu chỉ phục vụ khu vực tư nhân, không chuyển tới cơ quan nhà nước Cuba. Theo ông Jorge Piñon, chuyên gia năng lượng Cuba tại Đại học Texas ở Austin, cơ chế này có thể tạo kênh cung ứng cần thiết, nhưng còn thiếu giám sát hiệu quả.

Reuters chưa xác định được lượng nhiên liệu Mỹ chảy vào thị trường không chính thức, đồng thời chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy nguồn nhiên liệu này được chuyển tới các quan chức Cuba hoặc các thực thể nhà nước đang chịu trừng phạt.

Theo ông Oniel Diaz, trong những tháng gần đây, một số nước khác, trong đó có Mexico và Panama, cũng xuất khẩu lượng nhỏ nhiên liệu cho khu vực tư nhân Cuba. Hiện nay, nhiên liệu Mỹ dành cho người mua tư nhân tại Cuba vẫn phải đi qua hệ thống cảng và bể chứa thuộc sở hữu nhà nước, do các thực thể đang chịu trừng phạt của Mỹ kiểm soát.

Các doanh nghiệp tư nhân Cuba ký thỏa thuận dịch vụ với các thực thể này để sử dụng hạ tầng nhà nước, với mức thanh toán khoảng 11 xu Mỹ/lít, theo ông Diaz. Reuters chưa tìm thấy bằng chứng cho thấy nhiên liệu bị chuyển hướng. Tuy nhiên, theo ông Jeremy Paner, cựu điều tra viên Bộ Tài chính Mỹ, các doanh nghiệp lớn của Mỹ vẫn thận trọng do tính phức tạp của hệ thống trừng phạt.

Chính quyền Cuba cho biết sẽ tiếp tục nới lỏng các hạn chế và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho đầu tư tư nhân, song phạm vi và tốc độ triển khai các cải cách vẫn chưa rõ ràng.

Theo bà Mayra Espina, nhà xã hội học Cuba chuyên nghiên cứu về nghèo đói, nguồn cung nhiên liệu hạn chế và có giá cao từ Mỹ không thể bù đắp lượng nhiên liệu bị ảnh hưởng bởi các biện pháp cấm vận đối với Cuba.

Nguồn cung này giúp Cuba giảm nguy cơ tê liệt trong ngắn hạn. Tuy nhiên, với phần lớn người dân phụ thuộc vào dịch vụ công, khả năng tiếp cận nhiên liệu không đồng đều có thể làm gia tăng bất bình đẳng xã hội.