Giữ vai trò xuất khẩu chủ lực, ngành dệt may đối mặt bài toán bền vững

Cơ hội đi cùng thách thức

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu tiếp tục đối mặt với nhiều bất ổn, từ xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ gia tăng đến các rào cản kỹ thuật mới về môi trường và lao động, ngành dệt may Việt Nam vẫn giữ vai trò là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của nền kinh tế. Giai đoạn 2020-2025 được xem là quãng thời gian đầy thử thách, song cũng là phép thử quan trọng đối với năng lực thích ứng và khả năng tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do (FTA).

Theo dự báo của Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), kim ngạch xuất khẩu toàn ngành dệt may năm 2025 ước đạt khoảng 46 tỷ USD, tăng 5,6% so với năm 2024; xuất siêu khoảng 21 tỷ USD, tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột trong cán cân thương mại quốc gia. Đáng chú ý, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa đạt khoảng 52%, phản ánh những bước tiến nhất định trong việc chủ động nguồn cung nguyên phụ liệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Giữ vai trò xuất khẩu chủ lực, ngành dệt may đối mặt bài toán bền vững

Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch VITAS, ngành dệt may đã trải qua “những cú sốc chưa từng có” do đại dịch Covid-19, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động thị trường cùng các yêu cầu ngày càng khắt khe về phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, việc duy trì tăng trưởng và liên tục giữ vững vị trí trong nhóm các quốc gia xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới trong nhiều năm gần đây là kết quả của sự chủ động, linh hoạt của doanh nghiệp, đồng thời cho thấy vai trò điều phối, kết nối hiệu quả của hiệp hội ngành hàng.

Trong bức tranh chung ấy, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) nổi lên như một động lực quan trọng, đặc biệt đối với ngành dệt may - lĩnh vực vốn chịu áp lực lớn từ quy tắc xuất xứ. RCEP là hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới, với sự tham gia của 10 nước ASEAN và 5 đối tác gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand. Việc hiệp định có hiệu lực từ tháng 1/2022 đã góp phần hài hòa các cam kết thương mại trong khu vực, thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa và củng cố chuỗi cung ứng khu vực.

Điểm nổi bật nhất của RCEP đối với ngành dệt may là quy tắc xuất xứ cộng gộp linh hoạt. Theo đó, hàng hóa được coi là có xuất xứ nếu được sản xuất từ nguyên liệu có xuất xứ từ một hoặc nhiều nước thành viên trong khối. Cơ chế này giúp doanh nghiệp không còn phải tuân thủ nhiều bộ quy tắc xuất xứ khác nhau khi xuất khẩu sang từng thị trường riêng lẻ.

Với ngành dệt may, quy tắc cộng gộp cho phép sử dụng nguyên phụ liệu từ các quốc gia thành viên như Trung Quốc, Hàn Quốc hay Nhật Bản mà vẫn đủ điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan khi xuất khẩu sang các thị trường còn lại trong khối. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh nhiều năm qua, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu phần lớn nguyên phụ liệu dệt may, trong đó Trung Quốc chiếm tỷ trọng lớn, vốn là “điểm nghẽn” khiến nhiều sản phẩm may mặc khó đáp ứng quy tắc xuất xứ của các FTA thế hệ mới.

Mục tiêu xuất khẩu của ngành dệt may trong năm nay được đặt ra ở mức 47-48 tỷ USD. Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc tận dụng hiệu quả các FTA, trong đó có RCEP, được xác định là giải pháp then chốt. Tuy nhiên, ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cho rằng tỷ lệ doanh nghiệp thực sự hiểu và khai thác hiệu quả các cam kết FTA hiện vẫn còn hạn chế. Điều này đòi hỏi nỗ lực lớn hơn trong công tác phổ biến thông tin, hướng dẫn thực thi, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực hội nhập.

Ở góc độ thực tiễn, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), chỉ ra rằng điểm nghẽn lớn nhất của ngành vẫn nằm ở khâu nội địa hóa nguyên phụ liệu, đặc biệt là các công đoạn dệt, nhuộm và hoàn tất. Sự phụ thuộc lớn vào nhập khẩu khiến giá trị gia tăng trong nước chưa cao và doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dư địa tăng trưởng đang thu hẹp

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2025, GS.TS Hoàng Văn Cường, Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, nhận định xuất khẩu của Việt Nam năm 2025 ghi nhận nhiều kết quả tích cực, song các ngành xuất khẩu truyền thống như dệt may, da giày đang đối mặt với dư địa tăng trưởng thu hẹp. Nếu năm 2024 ngành dệt may duy trì mức tăng trưởng trên 10%, thì sang năm 2025, tốc độ tăng chỉ dao động khoảng 5,5-6,5%.

Theo ông Cường, sự chênh lệch này cho thấy các ngành xuất khẩu truyền thống khó có thể duy trì tăng trưởng cao nếu không có động lực mới, qua đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo chiều sâu.

Chia sẻ quan điểm này, ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), cho biết với quy mô xuất khẩu khoảng 46 tỷ USD và đứng trong nhóm các quốc gia xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới, ngành khó có thể duy trì mức tăng trưởng trên 10%/năm khi nhu cầu dệt may toàn cầu chỉ tăng khoảng 3%/năm.

Theo ông Trường, để đóng góp hiệu quả hơn vào mục tiêu tăng trưởng GDP quốc gia, ngành dệt may cần chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang gia tăng thặng dư thương mại và nâng cao thu nhập của người lao động.

Từ thực tiễn đó, các chuyên gia khuyến nghị ngành dệt may tập trung vào một số định hướng chiến lược then chốt: Phát triển mạnh công nghiệp sản xuất nguyên phụ liệu trong nước nhằm giảm phụ thuộc vào nhập khẩu; đẩy mạnh tự động hóa, nâng cao năng suất và chất lượng lao động; đồng thời coi chuyển đổi xanh và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường, lao động là lợi thế cạnh tranh cốt lõi. Việc kết hợp tận dụng ưu đãi thương mại từ các FTA với đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao năng lực quản trị được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp dệt may Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, qua đó tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong dài hạn.