Ông Sylvester Kinuthia, Giám đốc Ngân hàng Standard Chartered Việt Nam, gần đây đã chia sẻ thông tin về sự bùng nổ của thanh toán số, sự phát triển của thương mại điện tử B2B, và việc áp dụng Giao diện lập trình ứng dụng (APIs) như những yếu tố đẩy mạnh những xu hướng mới nhất trong quản lý tiền tệ tại Việt Nam và trên toàn ASEAN. Ông nhấn mạnh rằng quản lý tiền tệ không chỉ dừng lại ở việc xử lý thanh toán mà còn bao gồm việc tận dụng tiềm năng để tối đa hóa lợi nhuận liên quan đến tiền tệ thông qua các giao dịch, giữ và thanh toán.
Sự biến đổi số nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực
Đại dịch COVID-19 đẩy mạnh việc sử dụng thanh toán số trong những năm gần đây. Sự bùng nổ này, chủ yếu do thay đổi trong hành vi của người tiêu dùng đối với thương mại điện tử và thanh toán số, vẫn tiếp tục sau đại dịch. Khi các doanh nghiệp chuyển sang thời kỳ hậu COVID, nhiều trong số đó đang chuyển đổi hoạt động thương mại điện tử để duy trì hiệu quả hoạt động và thích ứng với hành vi tiêu dùng đang thay đổi. Kết quả là, đã có một sự tăng đáng kể trong sự cạnh tranh thương mại điện tử khi nhiều nhà bán lẻ chuyển đổi mô hình kinh doanh của họ sang trực tuyến để tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng.
Tại Việt Nam, thanh toán tức thì và thanh toán qua mã QR đã ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể trong ba năm qua, theo Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam (NHNN) và NAPAS. Thanh toán tức thì tăng trưởng hai con số từ năm 2021 đến 2022, với tăng 96% về số lượng và 87% về giá trị. Tương tự, thanh toán qua mã QR đã tăng mạnh từ năm 2022 đến 2023, với tăng trưởng lần lượt là 151% và 30% về số lượng và giá trị. Theo dự báo từ Statista, tổng giá trị giao dịch thanh toán số tại ASEAN dự kiến đạt 226,5 tỷ USD vào năm 2023, với mức tăng trưởng hàng năm 14,16% trong 5 năm tiếp theo, lên tổng giá trị giao dịch 384 tỷ USD vào năm 2027. Việt Nam nằm trong số sáu quốc gia ASEAN đẩy mạnh tăng trưởng thanh toán số và trong số bốn quốc gia được dự báo sẽ có sự tăng trưởng đáng kể về thương mại điện tử vào năm 2025, nhờ sự gia nhập của điện thoại di động, hành vi tiêu dùng và sự tăng cường của thanh toán số, đóng góp vào sự tăng trưởng này.
Sự tiện lợi của thương mại điện tử đã thúc đẩy nhu cầu của người tiêu dùng về trải nghiệm mua sắm đa kênh không bị ràng buộc bởi hạn chế của cửa hàng vật lý. Người tiêu dùng ngày nay mong muốn những trải nghiệm cá nhân hóa, mượt mà trên nền tảng tích hợp, cho phép mua sắm và thanh toán bất kỳ lúc nào, ở bất kỳ đâu. Sự chuyển đổi này yêu cầu các nhà bán lẻ phải tận dụng các công nghệ mới như giải pháp đa kênh cho cửa hàng trực tuyến của họ để tăng cường số hóa, hiệu quả hoạt động, vòng quay hàng tồn kho và trải nghiệm của khách hàng.
Khi doanh nghiệp chuyển sang thương mại điện tử, sự lựa chọn của người tiêu dùng về phương thức thanh toán cũng đã thay đổi, chuyển từ các phương thức truyền thống như thẻ và tiền mặt sang các phương thức thay thế như ví điện tử, thanh toán tức thì, thanh toán qua mã QR,… như đã đề cập trước đó. Khi các phương thức thanh toán thay thế này trở nên phổ biến hơn, người tiêu dùng mong đợi sự tiện lợi tương tự khi giao dịch với các doanh nghiệp. Do đó, các doanh nghiệp phải tích hợp các công nghệ thanh toán mới vào hoạt động quản lý tiền tệ của họ để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của khách hàng. Ngày càng có nhiều doanh nghiệp áp dụng thanh toán tức thì và các phương thức thanh toán số khác khi giao dịch với đối tác, người mua, nhân viên,... để bắt kịp với sự biến đổi môi trường nhanh chóng và quản lý dòng tiền một cách hiệu quả. Thanh toán tức thì cho phép doanh nghiệp gửi và nhận thanh toán ngay lập tức tại Việt Nam, và khi kết hợp với API Banking - kết nối thời gian thực giữa doanh nghiệp và ngân hàng để trao đổi các giao dịch/tin nhắn tài chính - giúp tối ưu hóa lợi ích bằng cách cho phép các doanh nghiệp quản lý thanh khoản hiệu quả hơn và kiểm soát được các khoản phải thu cũng như phải chi đúng hạn.
Với sự phát triển của các phương thức thanh toán thay thế và khi các tổ chức mở rộng kinh doanh của họ vào không gian mạng và mở rộng kinh doanh sang các thị trường mới, họ phải đối mặt với các lựa chọn thanh toán ngày càng đa dạng và lựa chọn các nhà cung cấp dịch vụ thanh toán (PSPs). Hợp tác với nhiều PSP đòi hỏi quá trình phức tạp của đánh giá, đàm phán, quản lý nhiều kết nối kỹ thuật, và xử lý các quy trình vận hành không nhất quán với mỗi PSP. Standard Chartered Bank đơn giản hóa quy trình này cho các doanh nghiệp bằng cách tạo điều kiện dễ dàng cho việc tìm hiểu và áp dụng các phương thức thanh toán phổ biến thông qua một tích hợp duy nhất và một hợp đồng duy nhất thông qua Straight2Bank Pay, một giải pháp số đa kênh.
Mối liên hệ giữa thương mại điện tử và thanh toán số
Sự phát triển của thương mại điện tử có mối liên hệ rất chặt chẽ với sự gia tăng của thanh toán số, do đó không có gì ngạc nhiên khi mức tăng trưởng trong hai lĩnh vực này diễn ra với tốc độ gần như tương tự. Sự phát triển của thương mại điện tử và các sàn thương mại điện tử đang định hình lại các mô hình kinh doanh, tạo ra các nguồn doanh thu mới và cung cấp các hình thức kinh doanh hiệu quả và thuận tiện. Trong khi thương mại điện tử B2C (doanh nghiệp tới khách hàng) đã phổ biến hơn và có mức tăng trưởng đáng kể trong những năm qua, thương mại điện tử doanh nghiệp tới doanh nghiệp (B2B) cũng đang bắt kịp xu thế này.
Theo nghiên cứu, thương mại điện tử B2B toàn cầu dự kiến sẽ tăng gấp đôi lên 28 nghìn tỷ USD vào năm 2025, kể từ năm 2020. Sàn thương mại điện tử B2B, một phần của thương mại điện tử B2B, cũng đang phát triển một cách nhanh chóng (gấp 4 lần vào năm 2025). Ở châu Á, các kỳ lân như Alibaba.com và Indiamart.com đang dẫn đầu trong lĩnh vực này, tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch trực tuyến liền mạch giữa người bán là doanh nghiệp và người mua. Tại Việt Nam, thương mại điện tử dự kiến sẽ tăng trưởng với tốc độ CAGR 37% vào năm 2025. Hiện tại, Shopee, Lazada và Facebook là những nền tảng thương mại điện tử hàng đầu trong nước, mặc dù thương mại B2B còn khá mới ở Việt Nam nhưng vẫn có tiềm năng phát triển rất lớn.
Nhìn chung, chúng tôi thấy các tập đoàn lớn đang thiết lập nền tảng thương mại điện tử độc lập riêng với công nghệ hoàn thiện, cùng một tinh thần sẵn sàng cho hoạt động kinh doanh trực tuyến và với cơ sở hạ tầng thanh toán số hiện đại. Đối với những tổ chức đi trước trong hành trình này, họ đang tìm kiếm đưa thêm người bán bên thứ ba tham gia nền tảng của riêng họ và về cơ bản là họ muốn điều hành một sàn thương mại nhằm thúc đẩy hơn nữa doanh số bán hàng với các sản phẩm phong phú và đa dạng hơn. Công nghệ hiện đại đang đơn giản hóa việc kiểm tra và xác minh quy trình ‘Biết doanh nghiệp của bạn’ (KYB), đồng thời giúp bình thường hóa quá trình triển khai chuyển đổi số. Khách hàng có thể đạt được hiệu quả thanh toán cao hơn bằng cách cho phép người mua và nhà cung cấp tự quản lý dữ liệu tài khoản ngân hàng của họ trực tuyến và theo thời gian thực. Một loạt các ngành nghề đang trải qua quá trình chuyển đổi số tương tự như vậy với tốc độ và theo cách riêng của mình như ô tô, hàng không, sản xuất, hàng tiêu dùng, chăm sóc sức khỏe, phần mềm...
Tài trợ vốn lưu động là một khía cạnh quan trọng khác để quản lý dòng tiền hiệu quả. Tài trợ chuỗi cung ứng (SCF) nổi lên như là một giải pháp tài chính có giá trị giúp các doanh nghiệp quản lý dòng tiền một cách hiệu quả và củng cố các mối quan hệ trong chuỗi cung ứng của mình. Đây là một trong những thị trường phát triển nhanh nhất trên toàn cầu, tuy nhiên, dữ liệu cho thấy thương mại toàn cầu vẫn đang gặp khó khăn về tài chính cộng với các doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSME) đang gặp khó khăn do thiếu nguồn tài chính. Công nghệ một lần nữa đóng vai trò quan trọng trong việc giúp giải quyết những thách thức này bằng cách tăng khả năng tiếp cận vốn lưu động thông qua các giải pháp số SCF. Chúng ta đang chứng kiến sự chuyển đổi sang các nền tảng khi các hệ sinh thái xuất hiện nhằm kết nối các ngành công nghiệp truyền thống với mục đích mang lại trải nghiệm tích hợp cho khách hàng. Chúng ta cũng nhận thấy ngày càng nhiều ngân hàng hợp tác với các công ty Fintech để xây dựng cơ sở hạ tầng trên cơ sở tiết kiệm chi phí cho hoạt động tài trợ chuỗi cung ứng.
Mô hình nền tảng cung cấp môi trường lý tưởng để các ngân hàng hợp tác với các công ty Fintech và tạo cơ hội cho việc phát triển các giải pháp giúp doanh nghiệp củng cố chuỗi cung ứng của mình thông qua việc tăng cường khả năng hiện diện. Điều này cũng hỗ trợ các doanh nghiệp đạt được các mục tiêu bền vững, giúp cho các nhà cung cấp khả năng tiếp cận tài trợ tài chính một cách nhanh chóng và dễ dàng với giá cả phải chăng, đồng thời giúp tăng khối lượng, tăng năng suất và doanh thu trên toàn chuỗi giá trị. Quan hệ đối tác với các nền tảng của bên thứ ba cho phép các ngân hàng tập trung vào các dịch vụ cốt lõi của mình là bảo lãnh và cho vay thay vì tìm cách xây dựng hoặc mua một nền tảng. Việc này giúp giảm chi phí sở hữu khách hàng của ngân hàng và rút ngắn thời gian thực hiện.
Khi tốc độ kinh doanh tăng lên và các mô hình thương mại điện tử và trực tuyến được áp dụng ở nhiều ngành và khu vực địa lý, các nhà quản lý tiền tệ ngày càng phải đối mặt với nhu cầu về quản lý tiền tệ và thanh toán theo thời gian thực. Sự tăng trưởng trong thương mại xuyên biên giới và độ bao phủ thị trường cũng thúc đẩy các nhà quản lý tiền tệ tìm các phương thức thực hiện các giao dịch xuyên biên giới một cách dễ dàng hơn. Xu hướng tất yếu tiếp theo là sự tăng trưởng trong thương mại điện tử xuyên biên giới và thanh toán số xuyên biên giới, điều này sẽ tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh doanh đồng thời sẽ đòi hỏi rất nhiều khoản đầu tư và sự hợp tác của nhiều bên liên quan để phát hiện ra các tiềm năng trong lĩnh vực này.
Tại Việt Nam, việc NHNN tham gia sáng kiến Kết nối thanh toán khu vực (RPC) vào đầu năm 2023 thể hiện ý định và định hướng của Chính phủ trong việc phát triển một hệ sinh thái số góp phần đáng kể vào sự tăng trưởng của nền kinh tế và phù hợp với Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Sáng kiến RPC được các ngân hàng trung ương của Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan khởi xướng bên lề Hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo G20 vào ngày 14/11/2022 tại Bali, nhằm đẩy mạnh và tăng cường hợp tác về kết nối thanh toán thông qua việc phát triển các thanh toán xuyên biên giới nhanh hơn, rẻ hơn, minh bạch hơn và toàn diện hơn. Mục tiêu của RPC là làm cho thanh toán giữa các quốc gia trở nên liền mạch, thuận tiện với chi phí phải chăng hơn, cho phép cá nhân và doanh nghiệp thực hiện các giao dịch trên toàn khu vực ASEAN một cách dễ dàng. Việc mở rộng này kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn rất quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế trong khu vực. Bằng cách kết nối hệ thống thanh toán của mình, các quốc gia thành viên ASEAN có thể tăng cường thương mại, đầu tư và chuyển tiền trong khu vực. Những điều này dự kiến sẽ mở rộng khả năng tiếp cận tài chính và đóng góp đáng kể vào sự tiến bộ chung của cộng đồng kinh tế ASEAN.
Một vài khuyến nghị
Trong khi Việt Nam đã cho thấy những tiến bộ vượt bậc và dự định tích cực thông qua sự tăng trưởng theo cấp số nhân của thanh toán số và thương mại điện tử, việc triển khai liên tục chương trình chuyển đổi số quốc gia, gia nhập RPC… cần tiếp tục tập trung và đầu tư vào một số lĩnh vực để tận dụng các cơ hội ngày càng gia tăng, đặc biệt là với trọng tâm hiện đang chuyển sang thương mại điện tử xuyên biên giới.
Thứ nhất, hạ tầng số là yếu tố quyết định chính và cần được ưu tiên. Châu Á đã nổi lên như một trung tâm dẫn đầu thế giới về thương mại điện tử và Việt Nam là một trong những quốc gia dẫn đầu thúc đẩy tăng trưởng thương mại điện tử trong khu vực nhưng sự phát triển hạ tầng số ở mỗi quốc gia lại khác nhau. Việt Nam cần liên tục đầu tư phát triển hạ tầng số để hỗ trợ các giải pháp công nghệ mới nổi, đồng thời đảm bảo an toàn, bảo mật dữ liệu khách hàng và toàn bộ hệ sinh thái tài chính số.
Thứ hai, cơ sở hạ tầng hậu cần đóng vai trò quan trọng vì nó bổ sung cho các giải pháp chuyển đổi số và khuyến khích các lựa chọn của khách hàng. Việc đảm bảo các công việc tại chặng cuối của hành trình hoạt động hiệu quả như phần đầu trong suốt hành trình chuyển đổi số là rất quan trọng, vì điều này mang lại lợi ích gia tăng cho tất cả các bên liên quan. Tại đây, chúng ta có thể chứng minh sự quan trọng của quan hệ đối tác và cộng tác. Sự phát triển nhanh chóng của Fintech tại Việt Nam cùng mối quan hệ hợp tác giữa các ngân hàng và Fintech là điều đáng khích lệ, điều này xây dựng nền tảng cho việc tạo ra các giải pháp sáng tạo, bao gồm cả công việc cần làm tại chặng cuối. Chính phủ và các cơ quan hữu quan khác cần tiếp tục thúc đẩy và tạo môi trường khuyến khích đổi mới. Quy định về cơ chế thử nghiệm (Sandbox) liên quan đến Fintech trong hoạt động ngân hàng của NHNN là một ví dụ điển hình cho điều này và sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cho phép các ngân hàng và Fintech thử nghiệm các giải pháp sáng tạo mới trong không gian số đang tiếp tục phát triển và lớn mạnh như hiện nay.
Thứ ba, việc xem xét và sửa đổi luật và quy định là rất quan trọng trong việc hỗ trợ và tạo điều kiện cho sự phát triển của thanh toán số và thương mại điện tử, đặc biệt là thanh toán xuyên biên giới. Chính phủ và các cơ quan hữu quan cần đẩy nhanh quá trình thích ứng với môi trường chính sách nhằm mở rộng kết nối và thúc đẩy thương mại xuyên biên giới, đồng thời đảm bảo bảo vệ người tiêu dùng. Bánh xe đã bắt đầu chuyển động, chúng ta có thể trích dẫn một số ví dụ như Luật An ninh mạng, Luật Giao dịch điện tử, Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Nghị định về thanh toán không dùng tiền mặt. Việc thực thi các luật và quy định này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi và tạo môi trường cho phép nền kinh tế số phát triển, mà còn giúp xây dựng niềm tin vào tính toàn vẹn của các hệ thống giúp thúc đẩy thương mại điện tử chuyển động.
Một nền kinh tế kỹ thuật số mạnh mẽ và phát triển là điều kiện tiên quyết cho một nền kinh tế đương đại và cạnh tranh toàn cầu. Đối với Việt Nam, với sự hỗ trợ của các chính sách cụ thể và quyết tâm thực thi của chính phủ, triển vọng cho sự phát triển của thanh toán số và thương mại điện tử là rất lớn. Tuy nhiên, để tận dụng được các cơ hội này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ cả phía chính phủ và các doanh nghiệp, cùng với sự ủng hộ và sự hợp tác từ các bên liên quan khác như ngân hàng, tổ chức tài chính và công nghệ.
Thanh Hà t/h
