Đường vào khu thương mại tự do rộng nhưng không dễ

Muốn thành lập được khu thương mại tự do, yêu cầu đặt ra là phải có quy mô tối thiểu 1.000 ha, nhưng diện tích chỉ là một trong nhiều điều kiện. Các chuẩn mới cho thấy Việt Nam đang hướng mô hình này tới một hệ sinh thái kinh tế có khả năng kết nối quốc tế, thu hút đầu tư và vận hành trên nền tảng dữ liệu.

Đây cũng là bước chuyển đáng chú ý trong cách tiếp cận với khu thương mại tự do: từ câu chuyện “có đất để lập khu” sang có đủ hạ tầng và năng lực để vận hành một không gian kinh tế đặc thù.

Diện tích 1.000 ha mới chỉ là điều kiện cần

Theo Nghị định số 378/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, khu thương mại tự do phải có vị trí thuận lợi cho thương mại quốc tế, logistics, sản xuất và dịch vụ.

Khu thương mại tự do (Free Trade Zone – FTZ), còn gọi là khu tự do, là một vùng lãnh thổ được chính phủ quy hoạch với mục tiêu thúc đẩy hoạt động thương mại quốc tế. Tại đây, hàng hóa từ nước ngoài có thể được nhập khẩu để tiến hành các công đoạn như chế biến, phân loại, đóng gói hoặc gia công mà không phải nộp thuế xuất nhập khẩu ngay lập tức.

Khu vực được lựa chọn phải gắn hoặc kết nối trực tiếp với cảng biển quốc tế, cảng hàng không quốc tế, trung tâm tài chính quốc tế, cửa khẩu quốc tế quan trọng hoặc hạ tầng logistics chiến lược khác.

Đáng chú ý, khu thương mại tự do phải có khả năng kết nối vận tải đa phương thức bằng ít nhất 2 trong 5 phương thức: đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng hải và hàng không. Nếu công trình kết nối chưa hoàn thành, công trình đó phải nằm trong quy hoạch hoặc kế hoạch đầu tư đã được phê duyệt, đồng thời có tiến độ hoàn thành phù hợp với thời điểm khu đi vào hoạt động.

Như vậy, 1.000 ha là ngưỡng diện tích tối thiểu, không phải thước đo duy nhất của một khu thương mại tự do.

Nghị định còn yêu cầu khu được thành lập phải bảo đảm hiệu quả kinh tế - xã hội, hiệu quả sử dụng đất và có tính bổ trợ, liên kết với các khu kinh tế, khu công nghiệp, trung tâm logistics và khu chức năng hiện hữu.

Một hệ sinh thái thay vì một khu đất lớn

Cấu trúc bên trong khu thương mại tự do phải được thiết kế theo hướng đa chức năng.

Tùy điều kiện phát triển, khu có thể bao gồm khu logistics tích hợp, khu công nghiệp, khu thương mại - dịch vụ, khu nghiên cứu và phát triển, đổi mới sáng tạo, khu công nghệ số tập trung, trung tâm dữ liệu và khu phi thuế quan.

Cách tổ chức này mở rộng đáng kể không gian kinh doanh dành cho doanh nghiệp.

Logistics có thể gắn với sản xuất. Sản xuất có thể kết nối với xuất khẩu. Thương mại có thể đi cùng dịch vụ. Công nghệ số, trung tâm dữ liệu và hoạt động nghiên cứu - phát triển trở thành một phần của cùng hệ sinh thái.

Đây cũng là hướng mà Khu thương mại tự do Đà Nẵng đang được định hình. Theo Quyết định 1142/QĐ-TTg, khu này có quy mô khoảng 1.881 ha, bố trí tại các vị trí không liền kề, với các nhóm chức năng sản xuất - logistics, thương mại - dịch vụ và công nghiệp công nghệ số, công nghệ thông tin, đổi mới sáng tạo.

Hạ tầng số trở thành điều kiện vận hành

Một điểm đáng chú ý khác trong Nghị định 378 là yêu cầu về quản lý dựa trên dữ liệu số.

Khu thương mại tự do phải có hệ thống viễn thông, công nghệ thông tin, trung tâm dữ liệu hoặc hạ tầng số phục vụ quản lý, kinh doanh và chia sẻ dữ liệu. Hệ thống quản lý, giám sát và điều hành phải được thực hiện trên nền tảng số, đồng thời kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ quan quản lý chuyên ngành ở Trung ương và địa phương.

Điều này đặt ra một yêu cầu mới đối với nhà đầu tư hạ tầng và chính quyền địa phương.

Một khu thương mại tự do muốn cạnh tranh không chỉ cần đường, cảng, kho bãi và điện nước, mà còn phải có năng lực quản trị dữ liệu.

Đây là yếu tố có thể tác động trực tiếp tới tốc độ thông quan, quản lý hàng hóa, giám sát rủi ro, cung cấp dịch vụ công và chi phí vận hành của doanh nghiệp.

Cửa mở cho dòng vốn chất lượng cao

Khu thương mại tự do được thiết kế để thu hút các hoạt động có tính liên kết cao hơn với chuỗi cung ứng quốc tế.

Các Khu thương mại tự do được đặt tại những vị trí chiến lược như cảng biển lớn, sân bay quốc tế hoặc các cửa khẩu biên giới nơi có lợi thế đặc biệt về logistics và giao thương quốc tế.

Thực tế từ Đà Nẵng cho thấy mô hình này đang được đặt trong mối liên hệ với cảng biển, logistics, công nghệ cao, trung tâm tài chính và đổi mới sáng tạo. Chính phủ cũng định hướng phát triển các khu thương mại tự do thế hệ mới có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế.

Vì vậy, bài toán của các địa phương sẽ không chỉ là tìm đủ quỹ đất.

Quan trọng hơn là chứng minh được vị trí có lợi thế, kết nối đủ mạnh, hạ tầng đủ đồng bộ, hệ sinh thái đủ hấp dẫn và mô hình quản trị đủ hiệu quả để doanh nghiệp quốc tế lựa chọn đặt hoạt động tại đây.

Quản trị rủi ro được đặt ngang với thu hút đầu tư

Cùng với yêu cầu tạo thuận lợi cho thương mại và đầu tư, Nghị định 378 đặt ra một lớp điều kiện rất rõ về kiểm soát rủi ro.

Phương án thành lập phải tính đến quốc phòng, an ninh quốc gia, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu, phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại, gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp, rửa tiền và tội phạm công nghệ cao.

Điều này cho thấy khu thương mại tự do không phải không gian “nới lỏng quản lý”, mà là mô hình quản trị đặc thù, trong đó thuận lợi hóa thương mại phải đi cùng kiểm soát rủi ro.

Với doanh nghiệp, đây vừa là yêu cầu tuân thủ, vừa là điều kiện để môi trường kinh doanh trong khu có độ tin cậy cao hơn đối với các đối tác và dòng vốn quốc tế.

Nghị định cũng quy định quy trình thành lập theo nhiều bước. UBND tỉnh, thành phố lập báo cáo đề xuất chủ trương; sau khi được chấp thuận, tiếp tục lập Đề án. Cơ quan quản lý nhà nước về khu thương mại tự do lấy ý kiến các Bộ Tài chính, Công Thương, Quốc phòng, Công an, Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan liên quan. Các Bộ, cơ quan có 15 ngày làm việc để tham gia ý kiến; sau đó cơ quan quản lý có 25 ngày để giải trình, hoàn thiện Đề án và báo cáo Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố quyết định thành lập.

Với bộ tiêu chí này, cuộc cạnh tranh giữa các địa phương để hình thành khu thương mại tự do sẽ không đơn thuần là cuộc đua về diện tích.

Đó sẽ là cuộc đua về hạ tầng, kết nối, logistics, dữ liệu, chất lượng dịch vụ và khả năng thu hút những doanh nghiệp tạo ra giá trị gia tăng cao.