Đường sắt liên vận Việt Nam - Nga: Giải pháp tối ưu chi phí và bứt phá lợi nhuận

Mối quan hệ hợp tác trong lĩnh vực đường sắt giữa Việt Nam và Liên bang Nga đã có nền móng vững chắc khi cả hai quốc gia đều là thành viên của Tổ chức Hợp tác Đường sắt (OSJD), đồng thời cùng tham gia nhiều hiệp định quốc tế về vận tải liên vận và giá cước quá cảnh.

Các tuyến vận chuyển hàng hóa liên vận quốc tế bằng đường sắt từ Việt Nam đi các nước và ngược lại (Ảnh: Ratraco).

Kể từ khi ký kết thỏa thuận hợp tác vào năm 2015, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) và Công ty CP Đường sắt Nga (RZD) đã liên tục thắt chặt phối hợp nhằm gia tăng sản lượng hàng hóa.

Nhờ chủ động mở rộng hợp tác quốc tế với các đối tác lớn như RZD Logistics (từ năm 2018), FESCO (năm 2024), cùng các đơn vị logistics như PEK Logistics hay U-Lines Logistics, các tuyến vận tải liên vận Việt - Nga đã được khai thác ngày càng hiệu quả. Hàng hóa từ Việt Nam có thể linh hoạt di chuyển qua các hành lang quan trọng như: Việt Nam - Trung Quốc - Kazakhstan - Nga, Việt Nam - Trung Quốc - Mông Cổ - Nga hoặc đi thẳng tuyến Việt Nam - Trung Quốc - Nga để tiếp cận các trung tâm logistics lớn tại Nga như Moscow, Yekaterinburg, Novosibirsk và kết nối sang các nước châu Âu.

Dữ liệu thực tế cho thấy dòng chảy thương mại qua kênh vận tải này đang tăng tốc mạnh mẽ. Trong năm 2025, tổng sản lượng hàng hóa vận chuyển giữa Việt Nam và Nga đạt 688,3 nghìn tấn, ghi nhận mức tăng trưởng lên tới 38% so với năm 2024.

Riêng khối lượng hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam sang Nga đạt khoảng 77,9 nghìn tấn; chiều nhập khẩu đạt khoảng 51,9 nghìn tấn; phần còn lại là hàng hóa quá cảnh Trung Quốc sang nước thứ ba. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam chủ yếu là dệt may, điện tử, nông sản và thực phẩm; ở chiều ngược lại, Nga cung cấp hóa chất, phân bón và nguyên liệu sản xuất công nghiệp.

Dù tăng trưởng tích cực, VNR nhìn nhận con số này vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng thương mại thực tế. Nguyên nhân khách quan đến từ việc nhiều ngân hàng Nga bị loại khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT do xung đột Nga - Ukraine, gây khó khăn cho việc thanh toán thương mại. Thêm vào đó, rào cản kỹ thuật về khổ đường ray bất đồng bộ (khổ đường của Việt Nam là 1.000 mm, Trung Quốc là 1.435 mm và Nga là 1.520 mm) buộc hàng hóa phải chuyển tải nhiều lần tại các ga cửa khẩu, làm phát sinh chi phí và kéo dài thời gian toàn tuyến.

Chiến lược nới rộng dư địa và mục tiêu tăng trưởng 20%

Bất chấp những rào cản, dư địa phát triển cho tuyến vận tải này vẫn còn rất lớn khi kim ngạch xuất nhập khẩu song phương Việt - Nga duy trì ổn định ở mức khoảng 5 tỷ USD mỗi năm. Tại cuộc họp Tổ công tác chung vào trung tuần tháng 5/2026, VNR và RZD đã đặt mục tiêu thúc đẩy sản lượng vận tải liên vận tăng trưởng thêm 20% trong năm tới. Đường sắt được định vị là giải pháp vận chuyển tối ưu cho các nhóm hàng đòi hỏi khắt khe về điều kiện bảo quản và thời gian giao nhận ổn định như mỹ phẩm, điện tử, hàng may mặc hay nông sản chế biến.

Ratraco Solutions đang cung cấp dịch vụ Vận chuyển hàng hóa đi NGA bằng đường sắt liên vận quốc tế đối với hàng nguyên container (FCL), hàng lẻ (LCL), hàng thương mại điện tử (E – commerce), hàng thực phẩm, trái cây bằng RF container.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, các chuyên gia và cơ quan quản lý đã vạch ra các nhóm giải pháp then chốt:

Tối ưu hóa hành lang và thủ tục hải quan: Xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ba nước Việt Nam – Trung Quốc – Nga nhằm hài hòa các thủ tục biên giới, giảm thiểu thời gian chờ đợi tại các ga cửa khẩu.

Thiết lập các đoàn tàu chuyên tuyến: Vận hành các đoàn tàu container chuyên tuyến với lịch trình cố định và áp dụng chính sách giá cước ưu đãi để tạo tính ổn định cho chủ hàng.

Bảo đảm nguồn hàng hai chiều: Kết nối trực tiếp các tập đoàn khoáng sản, lâm sản lớn của Nga (than, gỗ, phân bón) với các doanh nghiệp xuất khẩu lớn của Việt Nam nhằm tối ưu hóa hiệu suất khai thác tàu cả hai chiều.

Nâng cấp hạ tầng ga biên giới: Đại diện Công ty Ratraco đề xuất ưu tiên mở rộng bãi hàng, tăng công suất xếp dỡ, hoàn thiện hệ thống kiểm dịch và số hóa quy trình thông quan tại các ga cửa khẩu, đồng thời tối ưu hóa các điểm trung chuyển tại Trung Quốc để bảo đảm phân bổ slot ổn định, giảm thời gian lưu bãi.

Tầm nhìn chiến lược kết nối không gian BRICS+

Một hướng đi mang tầm vĩ mô và giàu triển vọng khác là việc lồng ghép mạng lưới đường sắt liên vận Việt Nam - Nga vào không gian hợp tác rộng lớn của khối BRICS+ (nơi Việt Nam đã chính thức trở thành nước đối tác thứ 10 từ tháng 6/2025). Với vị trí địa lý đắc địa, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm gom hàng của khu vực ASEAN, tiếp nhận nguồn hàng từ Lào, Campuchia, Thái Lan để trung chuyển sang Nga và ngược lại thông qua mô hình vận tải đa phương thức kết hợp đường sắt - đường biển - đường bộ.

Tầm nhìn này đang từng bước được cụ thể hóa bằng dự án phát triển tuyến đường sắt kết nối mới xuyên qua lãnh thổ Trung Quốc và Mông Cổ được thống nhất từ tháng 10/2025. Dự án chiến lược này có tổng chiều dài ước tính hơn 2.200 km, chủ yếu phục vụ luồng hàng xuất khẩu từ vùng Tuva (Nga), Mông Cổ và miền Nam Trung Quốc.

Để chuẩn bị cho tuyến đường này, Việt Nam đã ký thỏa thuận hỗ trợ kỹ thuật với Trung Quốc. Trong khi đó, tập đoàn FESCO của Nga dự kiến sẽ nâng tần suất chạy tàu trực tiếp lên mức kỷ lục của ngành với 6 chuyến mỗi tháng (gồm 2 chuyến nhập khẩu và 4 chuyến xuất khẩu). Khi đi vào vận hành đúng tiến độ, dự án không chỉ định hình lại luồng logistics Á - Âu mà còn củng cố vững chắc vị thế hạ tầng cảng biển và năng lực logistics toàn diện của Việt Nam trên bản đồ quốc tế.