Doanh nghiệp gia đình - “mảnh đất vừa màu mỡ vừa phức tạp”

Doanh nghiệp gia đình - “mảnh đất vừa màu mỡ vừa phức tạp”

Doanh nghiệp gia đình tăng trưởng nhưng chưa bền vững

Tại phiên chuyên đề “Định vị giá trị doanh nghiệp gia đình – Gia tăng quyền năng khu vực kinh tế tư nhân” trong khuôn khổ Diễn đàn thường niên về quản trị công ty lần thứ 8 đã thu hút nhiều ý kiến đa chiều từ các chuyên gia, mở ra góc nhìn mới về vai trò và thách thức của doanh nghiệp gia đình trong tiến trình phát triển kinh tế tư nhân tại Việt Nam.

Theo Báo cáo Khảo sát Doanh nghiệp Gia đình lần thứ 12 của PwC (2025), 75% doanh nghiệp gia đình Việt Nam ghi nhận tăng trưởng trong năm qua – vượt xa mức trung bình toàn cầu 57%. Đặc biệt, 41% doanh nghiệp đạt tăng trưởng hai con số, cho thấy sức bật ấn tượng ngay trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động.

Tuy nhiên, bên cạnh các tín hiệu tích cực, bức tranh tổng thể vẫn tồn tại nhiều khoảng trống đáng lo ngại. Chỉ 25% doanh nghiệp có tầm nhìn dài hạn, thấp hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 63%. Đồng thời, 72% doanh nghiệp vẫn tập trung vào lợi nhuận ngắn hạn, và 41% thừa nhận thiếu chuyên môn nội bộ – những yếu tố đang kìm hãm tính bền vững và khả năng cạnh tranh của khu vực này.

Ông Bùi Thanh Minh – Phó Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế Tư nhân (Ban IV) – cho biết, tại Việt Nam, khoảng 70% doanh nghiệp tư nhân mang tính chất gia đình, trong đó top 100 doanh nghiệp gia đình lớn nhất đã đóng góp tới 25% tổng GDP quốc gia.

Dù giàu tiềm năng, nhưng theo ông Minh, doanh nghiệp gia đình lại là “mảnh đất vừa màu mỡ vừa phức tạp”, khi chính yếu tố gia đình tạo ra sự gắn kết nhưng cũng gây khó khăn trong quản trị, đặc biệt là vấn đề chuyển giao thế hệ.

“Việt Nam đang bước vào giai đoạn ‘Đổi mới 2.0’, với mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045. Để đạt được điều này, doanh nghiệp gia đình cần tái cấu trúc mô hình quản trị và chuẩn bị kỹ cho bài toán kế thừa – yếu tố sống còn cho sự phát triển bền vững”, ông Minh nhấn mạnh.

Ba chìa khóa từ kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ các thị trường phát triển cho thấy, doanh nghiệp gia đình có thể vượt qua rủi ro nội tại bằng cách: Xây dựng hiến pháp gia đình, làm rõ vai trò và quyền hạn của các thành viên; Tách biệt quyền sở hữu và điều hành, hạn chế mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và chiến lược doanh nghiệp; Thiết lập cơ chế kế nhiệm cạnh tranh, trong đó thế hệ kế thừa phải được thử thách năng lực từ môi trường bên ngoài trước khi đảm nhận vị trí lãnh đạo.

Một điểm yếu cố hữu của doanh nghiệp gia đình Việt Nam là thiếu minh bạch trong quản trị và truyền thông. Theo ông Nguyễn Hoàng Nam, Phó Tổng giám đốc PwC Việt Nam, chỉ 22% doanh nghiệp gia đình Việt minh bạch hóa các mục tiêu và giá trị, trong khi tỷ lệ này trên toàn cầu là 45%.

“Không thể kỳ vọng một thương hiệu vươn tầm nếu vẫn duy trì cách quản lý truyền thống trong khi mong muốn phát triển theo chuẩn mực hiện đại. Năng lực quản trị, sự nhất quán giữa giá trị và hành động, cùng tính minh bạch là chìa khóa để mở rộng thị trường, thu hút nhân tài và nhà đầu tư”, ông Nam nhận định.

Doanh nghiệp gia đình cần chủ động thiết lập khuôn khổ quản trị rõ ràng, bao gồm hiến pháp gia đình và thỏa thuận cổ đông, nhằm tăng tính chuyên nghiệp và giảm rủi ro xung đột nội bộ.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Trịnh Tiến Dũng – Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đại Dũng – nhấn mạnh, người lãnh đạo doanh nghiệp không nhất thiết phải là thành viên gia đình nếu không đủ năng lực.

“Người sở hữu có thể là cổ đông lớn nhưng không nên tham gia điều hành nếu không có chuyên môn. Hội đồng quản trị phải chuyên nghiệp, có KPI rõ ràng và khả năng đưa ra quyết định chiến lược, kể cả bằng việc bổ sung thành viên độc lập từ bên ngoài để làm mới tư duy”, ông Dũng chia sẻ.